Verweer voor Mohammed B.

Twee uitzendingen zondag over Theo van Gogh. Een nepproces moet verklaren waarom Mohammed B. tot zijn daad kwam. En het Duitse Tatort Linnaeusstraat beleeft zijn première.

Wat zou er zijn gebeurd als Mohammed B., die aan zijn proces principieel niet meewerkte, wél was verdedigd? Die vraag stelden de makers van Advocaat van de duivel, dat zondagavond wordt uitgezonden. In dit programma is een imaginaire rechtszaak te zien waarin de advocaat Theo Hiddema een pleidooi voert om de moordenaar van Theo van Gogh te ontslaan van rechtsvervolging. Vervolgens bepaalt een drietal als rechter optredende juristen opnieuw de stafmaat voor Mohammed B.

Aan dit programma gaat de première vooraf van de Duitse documentaire Tatort Linnaeusstraat, waarin een nauwgezette reconstructie is te zien van de aanloop naar de moord, de gebeurtenis zelf en de gevolgen ervan. Aanleiding voor deze ‘Van Gogh-avond’ bij de KRO vormt de onthulling van het standbeeld van Jeroen Henneman, zondagmiddag in Amsterdam. Het beeld, een reusachtig profiel van Van Gogh, is opgericht ter herdenking van de moord op de filmmaker op 2 november 2004.

Advocaat van de duivel is gemaakt door Column Producties, de productiemaatschappij waarin Theo van Gogh voor zijn dood een collectief vormde met Gijs van de Westelaken en Theodor Holman. Dat uitgerekend zij, met behulp van een intelligent en goed onderbouwd betoog van Hiddema, in de gedachtewereld van de moordenaar van hun vriend kruipen, getuigt van moed. Maar ook is Hiddema’s pleidooi bijzonder omdat het mogelijk inzicht biedt in Mohammed B’s gekwelde brein.

Tot de ‘rechters’ Alexander Mohr, Gerard Spong en Fred Teeven betoogt Hiddema dat Mohammed B. geen vrije keuze had en uit een psychische drang handelde. Het openbaar beledigen van moslims door Theo van Gogh was voor Mohammed B., als gevolg van zijn orthodoxe geloofsovertuiging, onverdraaglijk geworden. Het Nederlands recht noch de samenleving was in staat gebleken Van Gogh te stoppen. Ter illustratie toont Hiddema videobeelden van Van Gogh, Hans Teeuwen en Theo Maassen. Hierin werden achtereenvolgens Allah, de koningin en Jezus „gemaltraiteerd en door het slijk gehaald”. Ook gezien zijn cultuurhistorische wortels kón Mohammed B. niet anders, aldus de advocaat. Nee, de moordenaar achtte zich zelfs uitverkoren; Allah verwachtte dit van hem.

„Het was een teleurstelling dat Mohammed B. zich niet liet verdedigen”, zegt Gijs van de Westelaken na de vertoning op zijn kantoor. „Ik had gehoopt op een politiek proces. Dat hij zich zou afzetten tegen de Nederlandse samenleving. Jammer voor Theo dat hij geen echte tegenstander had.”

Toch is Mohammed B. wel degelijk geslaagd in zijn opzet terreur in de Nederlandse samenleving te zaaien. Dat stelt Van de Westelaken in Tatort Linnaeusstraat. De moord heeft velen de mond gesnoerd, „eenvoudig omdat men liever zijn mond houdt dan sterft”. Met Holman en Ayaan Hirsi Ali getuigt de producent in de documentaire van de laatste jaren en weken met Theo van Gogh. Parallel daaraan wordt het leven van de almaar radicaler wordende Mohammed B. gereconstrueerd. Met geënsceneerde en archiefbeelden worden de uren en minuten voor en na de moord nagebootst.

In hun research concentreerden de Duitse documentairemakers zich op de context van de moord. Dat levert discutabele feiten op, bijvoorbeeld een verband tussen Mohammed B., de Hofstadgroep, de daders van de aanslagen in Madrid en Al-Qaeda. De documentaire gaat ook nader in op de rol van Abu Khaled alias ‘de Syriër’: inspirator en parttime huisgenoot van Mohammed B., als moslimextremist bekend bij geheime diensten, gearresteerd en vervolgens in staat met een vals paspoort rond te reizen. Maar de door de AIVD gemaakte opnamen van gesprekken in het huis van Mohammed B. van vóór de moord zijn onvindbaar. Het was geen eenmansactie, is de strekking van Tatort Linnaeusstraat: er wordt zelfs een getuige opgevoerd die Mohammed B. vóór de moord in gezelschap van ten minste één andere man zag.

Het meest waarschijnlijke scenario is volgens Van de Westelaken, dat de AIVD wel op de hoogte was het beramen van de moordaanslag, maar zich in de datum heeft vergist. „Of ze hebben Mohammed B. nét als de Syriër laten lopen, om hem als informant te gebruiken. Maar in beide gevallen is het gevaar en de mate van godsdienstwaanzin van Mohammed B. zwaar onderschat.’’

KRO Reporter Special: Tatort Linnaeusstraat, zondag, 21.30-22.35u., Ned.3. Advocaat van de Duivel, 22.35-23.10u., Ned.3.