Tja, dan is van tbs helaas geen sprake

Bij elk tbs-incident eisen critici strafverzwaring of strengere beveiliging.

Beide eisen leiden tot hevige erosie van het begrip tbs.

Als iemand met een psychische stoornis een zwaar delict heeft gepleegd, legt de rechtbank een ‘terbeschikkingstelling’ op, ofwel tbs. De tbs wordt beëindigd als iemand niet langer gevaarlijk is voor de samenleving. Dat kan soms een leven lang duren. Een veilige regeling, zou je zeggen.

Maar als er iets misgaat tijdens het verlof van een tbs’er – zoals in het recente verleden meermaals is gebeurd – is de verontwaardiging groot. Hand in hand met de verontwaardiging gaat vaak de roep om strafverzwaring of een zwaarder bewaakt verlof. Hoeveel inperkingen van het verlof verdraagt de tbs nog, wil het tbs blijven?

Daarvoor moeten we eerst kijken naar de aard van de tbs. Van de wet moet tbs er ‘zoveel mogelijk’ toe dienen de terugkeer naar de samenleving mogelijk te maken. Dat is nu het fundamentele probleem: in principe kent tbs een oneindige duur, maar na een geslaagde behandeling is terugkeer mogelijk.

De roep om zwaardere straffen is dus opmerkelijk: tbs is in principe al oneindig. Het opleggen van een bepaald aantal jaren tbs is bovendien gevaarlijk. Immers, de duur van een behandeling valt niet te voorspellen. Moet dan iedereen die nu een tbs krijgt, levenslang krijgen? Probleem daarbij is dat sommige delicten waarvoor veel tbs’ers worden veroordeeld – bijvoorbeeld seksuele – niet zo’n lange straf kennen. Standaard op alle ernstige delicten levenslang zetten, is een politieke keuze die niet gemakkelijk is te maken. Het zou je zoon maar zijn! En waar halen we de extra cellen en personeel vandaan?

Andere mogelijkheid is, volgens critici, het opschroeven van de bewaking tijdens het begeleid verlof. Er wordt verlof voorgesteld met een bewaker en een behandelaar, met handboeien of knieklemmen. Verlof is echter een essentieel deel van tbs. Wanneer de mogelijkheid van terugkeer in de samenleving open blijft, hoort daar immers een periode van resocialisatie bij. Een tbs’er worden geleidelijk meer vrijheden gegeven om te toetsen of er geen delictgevaar meer bestaat. Nieuw gedrag wordt in de praktijk gebracht onder toezicht van een behandelaar, de tbs’er went weer aan buitenzijn en leert ervan. Uiteindelijk neemt de rechter een beslissing over mogelijke vrijlating. Doorslaggevend is daarbij of sprake is van de hoogste waarschijnlijkheid dat het goed zal gaan. Die beslissing kan niet keihard zijn: er is altijd een kans – hoe klein ook – op een herhaald delict.

De vraag is, wat een verlof onder zware bewaking bijdraagt aan het doel van het verlof: kijken of iemand kan terugkeren naar de samenleving. Door die veiligheidsmaatregelen is het geen gewoon verlof meer. Slimme tbs’ers wachten gewoonweg op het einde van het verlof; impulsieve tbs’ers vallen meestal al voor het verlof door de mand. Hoeveel extra veiligheidsmaatregelen ook worden getroffen, het risico van een herhalingsdelict zal altijd blijven bestaan.

Sterker nog, de strengere bewaking gaat ten koste van de behandeling, waardoor de veiligheid juist afneemt. De veiligheidsprocedures en ingrepen van bovenaf zijn dan zozeer toegenomen dat de patiënten alle vertrouwen in de behandelaars en de kliniek hebben verloren. En die behandelrelatie is in de tbs nu juist de geëigende methode waarmee wordt gepoogd de verbroken relatie van de psychisch gestoorde delinquenten met de samenleving te herstellen.

Is er dan helemaal geen remedie voor de tbs-incidenten? Jawel. Laat de deskundigheid over aan de deskundigen en controleer die intens. Als het al mis gaat met de verloven – de kans daarop is lager dan 0,2 procent – dan dient te worden geëvalueerd of er fouten zijn gemaakt. Als die 0,2 procent – een mij alleszins aanvaardbaar risico – toch te gevaarlijk wordt bevonden, rest er maar één middel: de tbs opheffen. Veel landen zijn er nooit aan begonnen en kennen alleen de gevangenis. Het is en blijft een keuze.

Hjalmar van Marle is hoogleraar forensische psychiatrie en was directeur van de tbs-kliniek Van Mesdag in Groningen.

Meer weten over een tbs-kliniek? Ga naar mesdagkliniek.nl