‘Mijn jeugd was ook zwart-wit gekleurd’

Het werk van de Argentijnse striptekenaar José Muñoz (1942) wordt al decennialang bejubeld door critici en verslonden door liefhebbers van graphic novels nog voordat dat genre bestond. Vooral de ruige zwart-witverhalen over private eye Alack Sinner zijn al lange tijd populair bij een select publiek. Samen met zijn vaste scenarist Carlos Sampayo laat Muñoz Sinner ronddwalen in een troosteloze, grootstedelijke, op New York geïnspireerde omgeving waar hij alle ellende tegenkomt die je kunt bedenken: van drugsmisère en vechtpartijen tot moorden en achterbakse complotten. Als de kettingrokende held al niet cynisch was, dan zou hij het wel worden.

Muñoz maakte ook Joe’s Bar, een vernieuwende stripreeks waarin we kennismaken met bezoekers van een café in dezelfde groezelige stad als waar Sinner rondloopt. Net als in de film Short Cuts van Robert Altman, vlecht scenarist Sampayo de vele levensverhalen tot een geheel. Voor zijn oeuvre kreeg Muñoz in januari de prestigieuze Grote Prijs van de Stad Angoulême tijdens het jaarlijkse stripfestival daar.

We spreken elkaar op een tentoonstelling in Leuven. Wie alleen de zwart-witboeken van de tekenaar kent, zal daar opkijken van alle kleur die de tentoonstelling Muñoz, Luces y sombra te bieden heeft. In het Leuvense cultureel centrum Tweebronnen hangt een flinke selectie uit Muñoz’ tekeningen, inclusief recent figuratief kleurwerk. De compromisloze keuze voor strakke zwart-wittekeningen zonder enige grijstonen, die hij jarenlang volhoudt, verklaart de tekenaar door zijn vormende periode.

,,Toen ik opgroeide in de jaren veertig en vijftig waren er alleen maar zwart-witfilms. Onze fantasiewereld was zwart-wit gekleurd. Later, toen ik het ambacht leerde van Alberto Breccia, was Hugo Pratt een van mijn grote voorbeelden. En die gaf me toen ik hem opzocht in Parijs ook het advies om vooral in zwart-wit te blijven werken. De laatste tien jaar werk ik net zo goed in kleur, omdat de onderwerpen die ik wil tekenen of schilderen daar om vragen”.

Dat zijn vooral beelden uit zijn jeugd die hij zich, naarmate de leeftijd vordert, steeds beter herinnert. Vooral de pampa’s zijn een favoriet onderwerp en hij maakt wonderschone, weidse landschappen die contrasteren met het benauwde universum uit zijn strips.

,,Het landschap van vroeger wil ik graag tekenen, met of zonder verhalend excuus. Ik ben wel geboren in Buenos Aires, maar ik groeide op in een klein dorpje vlakbij de pampa’s. Het landschap daar is uniek door de immense, abstracte plateaus met een lage horizon en een spektakel van lucht en wolken. Borges zei ooit dat daar je blik niet ophoudt. Je kijkt er tot voorbij de horizon.’’

Muñoz emigreerde begin jaren zeventig naar Europa omdat hij zich in Argentinië niet verder kon ontwikkelen. In Europa begon in die tijd het stripverhaal aan zijn culturele emancipatie en schoten de striptijdschriften voor volwassenen als paddestoelen uit de grond. Vlak na Muñoz’ vertrek pleegde Videla een staatsgreep en ging het land jarenlang gebukt onder een bloedige militaire dictatuur. Muñoz kon niet meer terug en bleef als balling in Europa.

,,De eerste jaren leefde ik in Londen als broodtekenaar. Een interessante tijd, want het waren de nadagen van de hippieperiode en de linkse politieke beweging begon op te komen. We leefden in een internationale droom van goede gevoelens en dachten dat socialisme werkelijkheid zou worden. Na een jaar non-stop tekenen was ik totaal uitgeput en ben ik op reis gegaan. In Spanje ontmoette ik Carlos Sampayo, samen bedachten we Alack Sinner en toen begon het te lopen. In Europa heb ik me nooit echt helemaal thuis gevoeld. In elk land wel een beetje, maar toch blijf je een buitenstaander. Ik heb me altijd wel verzet tegen gevoelens van nostalgie, om toch vooral een bestaan op te bouwen.’’

De Videla-dictatuur komt indirect tot uiting in de dagelijkse hel van privé-detective Alack Sinner. ,,Mijn vaderland zat toen in een zeer duistere periode, het was oorlog. Als je de Philip Marlowe-romans van Raymond Chandler leest, krijg je ook zo’n grimmig beeld van de mensheid. De wurggreep waarin de Argentijnen toen zaten, de vernederingen die ze moesten ondergaan, komen terug in dat keiharde universum van Alack Sinner. De wereld is natuurlijk niet alleen maar grimmig of alleen maar plezierig. Je kent alleen zaken die je op je eigen pad tegenkomt. Zoals Heidegger al zei: ‘leven is een wandeling op een bospad met schaduw en licht’. De wereld van Alack Sinner laat evenmin alleen schaduw zien, er is ook licht: zijn vrienden, vrouwen en, later, zijn dochter.”

Muñoz’ tekeningen worden steevast ‘expressionistisch’ genoemd. Die kwalificatie is terecht, want net zoals de vroege expressionisten uitdrukking gaven aan de hectiek van de nieuwe, grootstedelijke ervaring, zo herbergen ook Muñoz’ tekeningen angst en vervreemding.

,,Het expressionisme van Breccia maakte aanvankelijk de meeste indruk op mij, maar in Europa kwam ik ook in aanraking met zijn voorlopers. Ik wil mijn personages graag een ziel meegeven en als je veel emotie wilt laten zien, neig je al snel naar expressionisme. Om dat effect te verhogen laat ik bijvoorbeeld passanten en bijfiguren ook nog eens de lezer vaak aankijken. Op die manier wil ik de grens tussen lezer en fantasie graag openbreken.’’

José Muñoz en Carlos Sampayo: Alack Sinner 1 t/m 4. Uitg. Sherpa, vertaald uit het Frans, alle in zwart-wit, verschillende volumes en prijzen. Bij uitg. Bries verschijnt binnenkort een vertaling van de stripbiografie van Billie Holiday. Veel recent kleurig illustratie- en vrij werk is verzameld in ‘La Pampa y Buenos Aires’. Futuropolis, 200 blz. € 37,- Tentoonstelling: ‘Muñoz, Luces y sombra.’ Cultureel Centrum Tweebronnen, Diestestraat 49 in Leuven, België. Tot 15 april. www.beeldbeeld.be