Kleinzoon kent opa via film

Pablo Pijnappel maakte een documentaire-achtige film over zijn vader en grootvader.

Deze film ‘Walderedo’ wordt nu vertoond in de Hallen in Haarlem.

Pablo Pijnappel (1979, Frankrijk) is altijd op zoek. Naar personen, naar familie, naar verhalen. Die zoektochten zijn documentaire-achtig gefilmd, in combinatie met found footage, al bestaande fictieve of documentairebeelden.

Pijnappel, kunstenaar met een Braziliaanse vader en Nederlandse moeder, is neergestreken in Nederland, waar hij de academie bezocht. Sinds zijn afstuderen aan de Rietveldacademie in 2002 buigt Pijnappel zich over de mensen in zijn directe omgeving: zijn stiefvader, zijn grootvader, een vriendin van de familie. Maar in plaats dat hij een lineair verlopend verhaal maakt, plaatst hij fragmenten naast elkaar. Door associatie gaan ze als vanzelf een connectie aan. Deze aanpak is moeizaam, verwarrend en vergt veel van de toeschouwer. Het gaat Pijnappel dan ook niet om een ondubbelzinnig beeld, maar om de manier hoe verhalen en geschiedenissen tot stand komen, hoe onvolledige details erom vragen om aangevuld te worden.

Walderedo, zijn nieuwste film die in de Hallen in Haarlem wordt vertoond, draait om Pijnappels vader Walderedo Ismael de Oliveira junior. Vader heeft de zoon op jonge leeftijd achtergelaten bij zijn moeder om zelf de wereld in te trekken. De ouderwets ratelende projector spuwt zwarte beelden met een tekst op de muur: de ondertiteling van geluidsfragmenten van een interview met zijn opa, Walderedo sr., een begaafd psychoanalyticus, zelf ook het slachtoffer van een depressie of zenuwinzinking. Hij vertelt zijn interviewers over zijn leven, zijn carrière.

Dan volgen beelden de geluidsfragmenten op: een gebouw, stil, steenrood en verlaten: het oude ziekenhuis waar opa vroeger werkte? Pijnappel voert je mee, langs mooie straatbeelden: uit Tokio, maar ook uit Brazilië. Melancholieke trekken van een man komen in beeld. Een getaand gezicht, met grote bruine ogen. Deze man, met Japanse vrouw en twee zoontjes, is Pijnappels vader. Hoe komt die man zo droevig? Is de hele familie in de ban van een depressie? Zijn Japanse vrouw legt uit, dat ze haar man niet altijd kan bereiken, dat hij het liefst bezig is in zijn atelier. Een shot van schilderijen in een opslag, allemaal ingepakt in bubbeltjesplastic, onderbreekt de beeldenstroom van een metro door de grote stad.

Pijnappel laat de werking van het medium film zien, juist door hiaten te laten vallen tussen de verschillende beeldfragmenten. Schokkerig en associatief ontstaat een verhaal. Naar het fijne blijft het gissen. Op deze manier maakt Pijnappel meteen duidelijk hoe fragmentarisch het onderlinge contact is tussen de drie generaties mannen, alsof niet alleen de depressies overerfelijk zijn, maar ook het onvermogen een band te onderhouden met je familie.

De beelden van de film Walderedo filmde Pijnappel zelf, terwijl de found footage op twee beeldschermen van opa is, met beelden van het dorpje Caiçara, geboorteplaats van grootvader, en de naam van het familielandgoed nabij Rio de Janeiro. Stemmige, grofkorrelige beelden in pastelkleuren van een straat, een huis, een man met een baby. Dat zal Walderedo jr. zijn, daar in de armen van Walderedo sr. Dan wordt ook duidelijk uit dit filmpje hoe de breuk tussen de beide Walderedo’s tot stand kwam: wegens ruzie om een te bouwen huis bij het familiebuitenhuis door de zoon. Toen Walderedo sr. dat plan afwees, vertrok Walderedo jr. naar Japan, zijn zoon bij zijn vrouw achterlatend in Parijs.

De expositie Caiçara is een zoektocht, waarbij af en toe discrepanties de kop opsteken: is de vertelstem nou die van Pijnappel, die, zelf geboren in 1979, vertelt dat hij zijn vader niet kon bereiken, toen Pijnappels grootvader overleed? Maar die overleed toch al in 1977, stond ergens te lezen? Ze kunnen elkaar niet gekend hebben. Toch is Pijnappel vertrouwd met hem geraakt, door de geluidsfragmenten en de filmbeelden van zijn opa. Pijnappel zelf blijft onzichtbaar, maar maakt je uiteindelijk toch deelgenoot van zijn verleden. Hij neemt daar te ruim de tijd voor. Het maakt Caiçara erg gezocht en geconstrueerd. En dat is jammer, want beelden en verhaal zijn boeiend genoeg.

tentoonstelling

Pablo Pijnappel, Caiçara. T/m 28 mei in De Hallen, Haarlem. Info: www.dehallen.com.