Geboren worden uit een bovenarm

George Saunders: The Brief and Frightening Reign of Phil & In Persuasion Nation. Bloomsbury, 360 blz. € 19,65

Het is een grimmig manifest, Bernard Altons Taakboek voor een nieuwe natie. Volgens Alton gaat de wereld ten onder aan de tirannie van het negativisme en iedereen die normen en waarden hoog in het vaandel heeft staan, wordt bedreigd. Terwijl het zo goed gaat: de vooruitgang heeft een hoge vlucht genomen. De helft van de mensheid is echter tegen progressie en er is maar één manier om die vijand te bevechten: negativisme verbieden, zelf optimistisch blijven en vooral: koppig vasthouden aan je eigen gelijk.

Wat betekent het dat George Saunders de motto’s voor zijn verhalenbundel In Persuasion Nation ontleent aan Bernard Altons ‘taakboek’? Maar vooral: wie is Bernard Alton? Hebben we te maken met een pleitbezorger van de westerse wereldorde tegenover het islamitisch conservatisme, of is het een ouder boek uit de tijd van Thomas More?

Geen van beide: The Taskbook for a New Nation is fictie en de motto’s voor In Persuasion Nation zijn door Saunders zelf geschreven. De verhalen zijn vaak groteske illustraties van deze ‘Nieuwe natie’, waarin de elementen uit het ‘taakboek’ zijn uitgewerkt.

Het verbod op negativisme wordt verbeeld in een verhaal over een reality show waarbij kijkers kunnen meegenieten van de absurde taferelen rondom een stel, hun familie, vrienden en buren. Ellende en nieuws vliegen letterlijk de kamer in (Filippijnen die omkomen bij een ontploffing van vuilnisbakken staan voor de deur om eten te halen, aidsbaby’s uit Afrika liggen op het dak). De show draait om de reacties van de bewoners, maar de ellende wordt zoveel mogelijk genegeerd want het devies is: het moet leuk blijven. De enige die zich wel bekommert om de lotgevallen van de wereldburgers, wordt de show uitgemieterd. Wie niet meewerkt, werkt tegen. Wie negatief is, is gevaarlijk.

Het engagement noch de parodistische vorm die Saunders heeft gekozen is op zichzelf verrassend. Wie nu politieke feelgood literatuur schrijft, houdt van kitsch of heeft een weinig kritische geest. Maar wat dit verhaal, en eigenlijk de hele bundel, boeiend maakt is Saunders’ uitwerking. De humor en het absurdisme voeren de boventoon en wat vooral intrigeert is de keuze voor een fictief ‘taakboek’ dat een wereldorde bepleit als leidraad.

Er is een mooie traditie van fictieve werelden die iets zeggen over de onze: Gulliver’s Travels is een voorbeeld van een reisverhaal naar een verzonnen wereld die gecreëerd is om Swifts eigen maatschappij te portretteren. Saunders speelt met de manuscriptfictie door slechts enkele fragmenten te kiezen uit het politieke geschrift dat op het eerste gezicht als reëel element aan zijn bundel ten grondslag lijkt te liggen – en dat zó goed aansluit op het heden dat je geneigd bent In Persuasion Nation als typisch post-11-septemberboek te lezen.

De Amerikaanse reactie op het terrorisme is ook de achtergrond waartegen je het andere deel van de bundel leest: de novelle The Brief and Frightening Reign of Phil. Hier staat een ideaal land centraal, waar iedereen wil wonen. Maar het gebied is zo klein dat de zeven inwoners van dit utopische gebied (Inner Horner) er om de beurt slechts één dag een plaats krijgen. De andere zes staan dan buiten de landsgrens (in Outer Horner) te wachten op de dag dat zij hun land weer 24 uur lang mogen betreden. Contact met hun buurland, en tevens gastland voor het grootste deel van de week, zoeken de Inner Hornerites niet. Voor het zogenaamde zesdaagse asiel spreken ze niet eens hun waardering uit. Maar op een dag vindt er een aardverschuiving plaats en daardoor wordt Inner Horner zo klein dat de bewoners er om de beurt nog met slechts één been in kunnen staan. De afhankelijkheid van het buurland is nu wel erg groot. En zoals dat gaat met afhankelijkheid: misbruik ligt op de loer.

Binnen de groep van de Outer Hornerites staat een man op, Phil, die de leiding neemt. Zijn beleid is een ware dictatoriale hel, elke tegenspraak wordt bestraft, willekeur viert hoogtij. De ondankbaarheid van de Inner Hornerites wordt met harde hand omgezet in ‘dankbaarheid’. Deze Phil heeft zijn hersens buiten zijn hoofd hangen en duwt ze af en toe weer even op de plek terug wanneer er beslissingen genomen moeten worden. Journalisten doen ondertussen verslag, en interpreteren de gebeurtenissen zoals de ‘overwinnaar’ ze presenteert. De bom barst, en daarna wordt er een nieuwe orde opgesteld.

Saunders is niet subtiel in zijn schets van een regering die zich baseert op angst en frustratie maar hij lijkt die absurditeit nodig te hebben om zijn politieke punt te maken. Het land is onmogelijk klein, de bewoners hebben heel bijzondere lichamelijke afwijkingen. Afgezien van de losse hersenen van Phil, blijken er ook bewoners spontaan te kunnen ontstaan uit losliggende lichaamsdelen die verspreid liggen over het oorlogsgebied.

De vraag is waarom Saunders voor zo’n volstrekt irreële wereld kiest, terwijl aan de basis van zijn verhalen een als reëel gepresenteerd taakboek ligt. Het lijkt wel alsof Saunders niet de indruk wil wekken het engagement er te dik bovenop te leggen? En zo lijkt‘The Brief and Frightening Reign of Phil’ op het eerste gezicht een sprookje, en maakt het zijn angel pas in tweede instantie voelbaar. Maar dat hij ook zonder absurdistische uitspattingen kan overtuigen, bewijst Saunders in enkele andere verhalen. Bijvoorbeeld in een brief aan een opiniemaker die tegen homoseksualiteit is. De briefschrijver wil nog een stap verder gaan: namelijk de afschaffing door heropvoeding van mannelijke vrouwen en vrouwelijke mannen. Wie geen echte man is, moet nodig in therapie, wie geen echte vrouw is, volgt maar wat kookcursussen.

Ook hier lijkt het op het eerste gezicht gemakkelijk wat Saunders doet: hij maakt elke behoefte aan uniformiteit belachelijk. Maar hij wil niet alleen de gevolgen laten zien van de afschaffing van pluriformiteit en egoïsme, hij toont daarnaast dat – hoe politiek gericht hij ook is – literatuur niet aan de werkelijkheid is gebonden. Fictie kan wel degelijk wat zeggen over de werkelijkheid, maar goede geëngageerde literatuur staat los van aan concrete gebeurtenissen; kan soms zelfs aan de werkelijkheid vooraf gaan.

Saunders zelf bewijst dat nog het best. Zijn verhalenbundel staat midden in de Amerikaanse actualiteit, maar het geval wil dat hij dergelijke verhalen allang vóór de aanslagen in de VS had bedacht en opgeschreven. Ook in zijn vorige bundel (Pastoralia) stelde hij deze thema’s aan de orde, verwerkt op een vaak even absurde manier. Elke illusie – ongeacht of die nu van veiligheid, utopie of werkelijkheid is – prikt hij door. En daarmee heeft Saunders de rollen omgedraaid: zijn absurdisme zegt niet alleen iets over de werkelijkheid, maar de werkelijkheid is absurder dan Saunders vreemdste verhalen. Het lijkt nog maar een kwestie van tijd totdat het taakboek voor de nieuwe natie ook daadwerkelijk zal worden geschreven.