De democratie van de autobom

Op de hoek van Wall Street en Broadway – niet erg ver van wat nu Ground Zero wordt genoemd – ontplofte op een warme septembermiddag in 1920, vlak voor het barokke bankiershuis van J.P. Morgan & Co, iets dat op een helse machine leek, en dat veertig doden, 200 gewonden, alsmede immense schade aan huizen, T-Fordjes en straatmeubilair op z’n geweten had. Het duurde even voor men de bron van het explosieve geweld had geïdentificeerd. Een met dynamiet beladen kar bleek de schuldige. Tussen de glasscherven, de metaalresten en de menselijke lichaamsdelen vond men ook paardenhoeven, paardenbenen en een onherkenbaar verminkte paardenschedel.

Het prototype van de later zo kwistig in de strijd geworpen autobom was de paard-en-wagen.

Mike Davis, de Amerikaanse auteur van Buda’s Wagon. A Brief History of the Car Bomb (Verso, 228 blz. €25,–) schrijft ter verantwoording van zijn onalledaagse onderwerp: ‘Niet de apocalyptische bedreigingen van nucleair of bio-terrorisme hebben het leven in de wereldsteden veranderd, maar de wijze waarop de autobom het veiligheidsgevoel van de stedeling heeft opgeblazen. Als elke nieuwe technologie die ineens met succes doorbreekt, verdient de autobom daarom z’n eigen geschiedschrijving’.

Nieuwe technologie?

Het lijkt moeilijk vol te houden dat de Italiaanse anarchist Mario Buda, die waarschijnlijk een lading dynamiet van een nabijgelegen tunnelbouwplaats had gestolen, nieuwe technologie had gebruikt. Hij laadde de springstof op een groentekar, liet het paard een stukje Manhattan afsukkelen, stopte waar hij wezen wilde, stapte af, en was al voorgoed verdwenen (waarschijnlijk regelrecht terug naar z’n geboorteland; de FBI heeft hem nooit kunnen achterhalen) toen de hele bliksemse boel, inclusief paard, de lucht in vloog.

Daar was geen nieuwe technologie aan te pas gekomen. Nieuw was niet het wapen, nieuw was alleen de methode. En was dat eigenlijk niet ook zo met wat de anarchisten van Allah op 11 september 2001 op ongeveer dezelfde plek aanrichtten? De ‘technologie’ van hun aanslag – te weten een vliegtuig – was oud, die bestond ook in 1920 al. Het idee was nieuw. Of nauwkeuriger gezegd: het idee was een geheel vernieuwde variant van wat Buda al had bedacht.

De inventaris van alle autobomaanslagen sinds 1920, zoals door Davis keurig opgemaakt in Buda’s Wagon laat allerlei graduele, maar geen essentiële progressie zien. Het verschil tussen 1920 en 9/11 is het verschil tussen 40 en 3.000 doden. Het principe van de autobom is altijd hetzelfde gebleven. Of het nou werd toegepast in Haifa (1947), in Saigon (1964), in Belfast (1972), in Beiroet (onder meer 1983) of in Bagdad (nog haast dagelijks) – het middel was en bleef altijd anarchistisch, onvoorspelbaar, simpel, ‘individueel’ (Buda volbracht zijn acte gratuit bijna zeker moederziel alleen), en goedkoop. David rekent ons voor dat je aan 500 dollar en een gestolen auto genoeg hebt om 40 à 50 slachtoffers te maken en aanzienlijke materiële schade aan te richten.

Is goedkoopte het waarmerk van wat in kringen van het Pentagon al wel de vierde-generatie-oorlogvoering wordt genoemd?

De vraag brengt George Orwell in herinnering, die er een even eigenzinnige als interessante theorie over de geschiedenis van het wapentuig op na hield. In z’n eigen weekblad Tribune schreef hij kort na het einde van de Tweede Wereldoorlog: ‘Als regel kun je aanhouden dat tijdperken waarin het dominante wapen duur is en moeilijk te produceren, de neiging hebben despotisch te zijn, terwijl in tijden dat het dominante wapen goedkoop is en gemakkelijk te maken, de gewone man een kans krijgt. Tanks, slagschepen en bommenwerpers zijn per definitie tirannieke wapens, terwijl geweren, musketten, handbogen en handgranaten per definitie democratische wapens zijn. Een gecompliceerd wapen maakt de sterke sterker, een simpel wapen geeft de zwakke klauwen’.

Hier sprak nog even de ‘Fabian’-socialist die in Orwell nooit verloren zou gaan – goedertieren, en een tikkeltje naïef. Had Mario Buda, of had het anarchisme dat hij vertegenwoordigde werkelijk klauwen gekregen omdat hij met een simpel paard, een simpele wagen en een simpele hoeveelheid dynamiet even paniek had veroorzaakt in het zakenhart van New York? Nee natuurlijk. In feite zou Buda’s aanslag trouwens een van de laatste zijn uit een periode van ongeveer een halve eeuw waarin het anarchistisch spook door Europa en de Verenigde Staten had gewaard. Slachtoffers genoeg, onder wie beroemde als koning Umberto I van Italië, keizerin Elisabeth (‘Sissy’) van Oostenrijk, en president William Kinley van Amerika. Maar klauwen? Nauwelijks.

De theorie van Orwell is niettemin belangwekkend omdat het artikel waarin hij haar nog eens ontvouwde You and the Atom Bomb heette, en dat het verscheen op 19 oktober 1945, dat wil zeggen op een moment dat de wereld nog moest bijkomen van Hiroshima en Nagasaki. Orwell benadrukte meteen dat de atoombom niet alleen krankzinnig duur was, maar dat de productie het soort industriële inspanning vergde dat hooguit drie of vier landen op aarde zich zouden kunnen veroorloven.

‘Dat punt’, vervolgde hij, ‘is van kardinaal belang. Het betekent dat de uitvinding van de atoombom, verre van de geschiedenis op haar kop te zetten, alleen maar een trend voortzet die we al een aantal decennia hebben waargenomen. Al in 1939 waren hooguit vijf landen nog bij machte een grootschalige oorlog te voeren. Nu zijn het er nog maar drie, en op termijn misschien nog slechts twee’.

En onze planeet in gevaar omdat de mensheid voortaan in staat zou zijn zichzelf met eigen wapens uit te roeien? Orwell: ‘Het is veel waarschijnlijker dat de resterende twee supermogendheden de stilzwijgende afspraak maken dat ze de Bom nooit tegen elkaar zullen gebruiken – en dan zijn we terug bij waar we waren, met dien verstande dat de macht is geconcentreerd in nog minder handen, en dat het uitzicht voor onderworpen volkeren en onderdrukte klassen nog hopelozer is geworden’.

Scherpzinnige analyse voor 19 oktober 1945 – even afgezien van het stukje humane, arbeideristische Fabian-verzuchting aan het eind. En eigenlijk is er zestig jaar later nog niks fundamenteels veranderd. Het aantal ‘nucleaire’ landen is iets groter geworden dan Orwell had voorspeld, maar de ‘stilzwijgende afspraak’ wordt nog altijd nagekomen. En er zijn nog altijd Mario Buda’s die de illusie koesteren dat ze met een goedkope wagen – gemotoriseerd (en gestolen) of niet – klauwen kunnen geven aan onderworpen volkeren en onderdrukte klassen.