Schemerige rechtsgang op Guantánamo Bay

De zitting waarop een lid van Al-Qaeda schuld bekende, was niet openbaar. Maar de grondwet van de VS garandeert elke verdachte ‘een snel en openbaar proces’.

Khalid Sheikh Mohammed geldt als een van de breinen achter de terreuraanslagen van 11 september 2001. Dat vindt hij zelf ook, blijkt opnieuw uit zijn verhoor door een speciale militaire commissie in het Amerikaanse kamp op Guanatánamo Bay. Het Pentagon heeft een transcriptie vrijgegeven. De zitting zelf was niet openbaar. Dat illustreert meteen dat er iets mis is met de processen. Want de Amerikaanse grondwet garandeert iedere verdachte „een snel en openbaar proces”.

Khalid en 13 andere verdachten die uit geheime CIA-gevangenissen naar Guantánamo Bay zijn gebracht zijn bestemd voor een zogeheten militaire commissie. Dat is een uitgeklede vorm van de reguliere krijgsraden, met name wat de rechtswaarborgen betreft. Als reden is opgegeven dat bij dit soort processen militaire geheimen zijn betrokken. Maar daar hebben reguliere krijgsraden allang ervaring mee. Het besluit van president Bush na ‘11 september’ deze speciale tribunalen in te stellen stak ook af bij de gang van zaken na de eerste aanslag op het World Trade Center, waar de verdachten een gewoon proces kregen.

De nieuwe rechtsgang werd ook nog eens gekoppeld aan een nieuw soort opgepakte verdachten: „onwettige vijandelijke strijders”. Deze aanduiding zal men tevergeefs zoeken in de Geneefse Conventies over het humanitaire oorlogsrecht. Dat kent alleen combattanten of burgers en geeft voor beiden regels. De nieuwe terminologie was bedoeld om gevangen genomen terreurverdachten buiten de Geneefse Conventies te houden.

Vorig jaar oordeelde het federale Hooggerechtshof dat het zogeheten gemeenschappelijk artikel 3 van de Geneefse Conventies wel degelijk van toepassing is op gevangenen in Guantánamo. Deze bepaling schrijft onder meer berechting voor door „een behoorlijk samengesteld hof met alle juridische waarborgen die als onmisbaar worden beschouwd door beschaafde volken”.

Deze terechtwijzing noopte Bush veranderingen door te voeren. Hij had de militaire commissies ingesteld bij decreet, al was hij gewaarschuwd dat er ten minste een wet voor nodig was. Bush wilde de wetgever er echter niet bijhalen om zijn eigen bevoegdheid als opperbevelhebber van de strijdkrachten te accentueren. Daaraan stelde het Hooggerechtshof duidelijk grenzen.

De Military Commissions Act (MCA) die op 17 oktober vorig jaar uit de bus kwam geldt als een uiterst dubieus compromis. Hij bevestigt de schemerige status van onwettige strijder. Daarvoor is weliswaar een speciale toetsingcommissie ingesteld, maar er is veel kritiek op de wijze waarop deze opereert. Zo zou er nauwelijks ruimte zijn voor het horen van getuigen. In negen van de tien gevallen heeft de toetsingscommissie tot dusver de gedetineerde tot illegale strijder verklaard, al hebben universitair onderzoekers op grond van documenten van het Pentagon geconcludeerd dat slechts tien procent tot Al-Qaeda behoort.

De status van illegale strijder kan tot detentie voor onbepaalde tijd leiden. Een beroep op het habeas corpus-beginsel is uitgesloten. Dit beginsel geeft iedere gevangene het recht zijn detentie te laten toetsen door een (echte) rechter. De opheffing van habeas corpus is verdedigd met het argument dat het ‘slechts’ vreemdelingen zonder immigratiestatus zijn die in het buitenland zijn opgepakt. Maar ze zitten wèl in Amerikaanse gevangenschap. Een federaal hof weigerde al een klacht uit Guantánamo te behandelen, maar advocaten willen de zaak opnieuw voor het Hooggerechtshof brengen.

Het is twijfelachtig wat gedetineerden opschieten met de militaire commissies-nieuwe-stijl, áls ze daar al voor belanden. De commissies kunnen verklaringen tot het bewijs toelaten die onder dwang zijn verkregen, zolang het maar niet regelrechte marteling is. De leden van veiligheids- en inlichtingendiensten zijn met terugwerkende kracht geabsolveerd van vergrijpen tegen de gedetineerden. Een Amerikaanse commentator zei over de MCA: als een gewone rechter meedeed aan zo’n gebrekkig proces, zou hij worden voorgedragen voor impeachment (de speciale afzettingsprocedure voor rechters en presidenten).