Een nerveus uitroepteken

Een leesteken speciaal bedoeld om een ironische passage aan te duiden. Jarenlang werd er voor gepleit en tegen gestreden door schrijvers en journalisten. Afgelopen nacht werd het ironieteken ten doop gehouden.

Door Ward Wijndelts

,,Het ironieteken zou uitbundig bijdragen tot de lelijkheid in de wereld’’, schreef Gerrit Komrij in 1991 in deze krant. Komrij verwachtte dat een speciaal teken, bedoeld om ironische passages in krantenartikelen, essays en literaire teksten aan te duiden, zó vaak zou worden gebruikt dat ,,kilo’s ironietekens de bladspiegel zouden ontsieren’’.

Gisteravond was het zo ver. Op het Boekenbal, de start van de boekenweek (thema: humor) werd een nieuw leesteken gepresenteerd: het ironieteken. Ontworpen door grafisch bureau Underware, op initiatief van de stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek (CPNB). Het ontwerp heeft nog het meest weg van een nerveus uitroepteken (zie hiernaast).

Het ironieteken van CPNB is niet het eerste in zijn soort. Schrijver Alcanter de Brahm (1868-1942) gebruikte er in 1899 een gespiegeld vraagteken voor, zo ontdekte columnist J.L. Heldring in het boek Traité de la ponctuation française van Jacques Drillon.

En volgens journalist Hans Renders heeft Justus van Effen (1684-1735) al ver daarvoor een vruchteloze poging gedaan om een dergelijk leesteken te introduceren.

In een interview uit 1970 in Studio, de televisiegids van de KRO, tekent Adriaan Venema uit de mond van schrijver Willem Frederik Hermans op: ,,U hoort nu hoe ik dit zeg, een beetje ironisch, maar als u het opschrijft, verdwijnt die ironie. Je zou eigenlijk een ironieteken moeten hebben om erbij te zetten. Of wacht, dat moet bestaan. Ergens op een machine moet zo’n tekentje staan, een soort combinatie van een vraagteken en een uitroepteken.’’

Behalve Hermans hebben ook schrijvers als Raymond Queneau (1903-1976), Nico Scheepmaker (1930-1990), K.L. Poll (1927-1990) en Henk Hofland zich voorstanders van het ironieteken getoond.

Hoewel het teken tot nu toe nooit is doorgedrongen tot de gedrukte media, bestaat het al jaren in e-mails, chats en op de mobiele telefoon. Een uitspraak die ironisch is bedoeld wordt daar gevolgd door het symbool ;-). Voor degenen die weinig ervaring hebben met emoticons: een kwartslag gedraaid stelt dit een gezicht met een knipoog voor.

En het ironieteken is zelfs nog iets ouder: de BBC gebruikt in de Teletekst-ondertiteling van haar programma’s een uitroepteken tussen haakjes (!) aan het eind van zinnen met een ironische intonatie.

Het is geweldig dat er nu een speciaal leesteken is ontworpen, zodat ook in gedrukte media de ironische passages er eindelijk eens duidelijk uitspringen