Het lachen vergaat je

„Waar is de gulle lach op heden gebleven, meneer Sonneberg? Dat vraag ik u af.” Het is veertig jaar geleden dat cabaretier Wim Sonneveld in een van zijn beroemdste sketches een beschonken Amsterdammer z’n beklag liet doen over het verdwijnen van de humor en de gein.

Onschuldige tijden. Niet dat satire geen aanstoot gaf en geen woede opriep. Dit was de tijd van de gekwetste lezer en de boze kijker. Beminde gelovigen voelden zich letterlijk in het kruis getast toen de VARA-televisie in het programma ‘Zo is het toevallig ook nog eens een keer’ de nieuwe beeldreligie op de hak nam. De presentatoren kregen uitwerpselen door de brievenbus. Het verschil met nu is dat de drek met de snelheid van het licht door het internet spoelt. Wat vroeger opgewonden kroegpraatjes waren, verspreidt zich tot in de uiterste krochten en kieren van de samenleving. En niet alleen de verbale pornografie, ook de bedreigingen. En daarmee het risico dat het niet bij verwensingen en scheldpartijen blijft. De moord op Theo van Gogh heeft ons daar diep van doordrongen. Altijd moet men er nu op bedacht zijn dat de één of andere gek ertoe kan worden gebracht de daad bij de vloek te voegen.

Scherts, Satire en Ironie is het motto van de boekenweek die vanavond begint. Een mooi en actueel thema, want de hysterisering van de maatschappij vraagt meer dan ooit om de bevrijdende lach, of ten minste om relativering. Je hoopt dat de potsierlijke schreeuwers met massaal gegrinnik, gegier en gebulder worden overstemd. Ja, als dat zou kunnen… Maar er valt weinig te lachen in de wetenschap dat iemand een pistool of een mes op zak zou kunnen hebben.

Wij worden gegijzeld. De deelnemers aan ‘De Avond van het Boek’ – een literaire tv-quiz van de NPS en deze krant – werd verzocht geen woord te wijden aan de afwezigheid van de bedreigde schrijfster Naima El Bezaz, omdat media-aandacht voor haar hachelijke situatie mogelijk tot grotere onveiligheid zou leiden. Ik was het daar uiteraard, hoe ongemakkelijk iedereen zich er ook bij voelde, mee eens. Toch wil ik er iets over zeggen, waarbij ik me wat de feiten betreft strikt beperk tot hetgeen eerder is gepubliceerd.

Kort gezegd komt het hierop neer. In haar vorig jaar verschenen derde roman De verstotene voelt de hoofdpersoon, een Marokkaanse vrouw, zich gemangeld tussen haar islamitische milieu en de moderne westerse cultuur. Zij wordt verliefd op een joodse man van wie zij in verwachting raakt, besluit zich te pletter te springen, kiest alsnog voor het (ongeboren) leven, maar komt ten val en, schrijft El Bezaz aan het slot, „de rest is stilte”.

Het op die stilte volgende tumult op het internetforum Marokko.nl noopte El Bezaz aangifte te doen wegens bedreiging. Een 25-jarige fanaticus (… „stenig haar”…) werd daarop door de rechtbank in Den Haag veroordeeld tot honderd uur taakstraf op grond van belediging en opruiing. Dit vonnis leidde, in de woorden van uitgeverij Contact, tot „nieuwe negatieve reacties” en het besluit enige tijd de publiciteit te mijden.

Daar kan ik inkomen. Ongetwijfeld op advies van veiligheidsdeskundigen neemt Naima El Bezaz, die niet alleen aan zichzelf denkt maar ook aan haar kind, een ‘low profile’ aan. Geen opwinding op de televisie alsjeblieft, geen opvallende foto’s of andere vormen van aandacht die nieuwe agressie kunnen opwekken. Geen zichzelf versterkend proces van ongeremde reacties.

Het is verstandig dat het mikpunt zich even gedeisd houdt. Maar dat betekent natuurlijk niet dat de omstanders zich niet mogen of zelfs moeten uitspreken. Joost Zwagerman waarschuwde in de Volkskrant terecht tegen gewenning aan doodsbedreigingen uit moslimfundamentalistische hoek. Even terecht pleitte Leon de Winter in Elsevier voor steun aan en bescherming van Naima El Bezaz.

Daar hebben zij beiden volkomen gelijk in. Ik denk echter niet dat, zoals Leon de Winter betoogt, de afzegging door de schrijfster van haar deelname aan De Avond van het Boek neerkomt op „capitulatie voor de extremisten”, evenmin als bijvoorbeeld Orhan Pamuk capituleerde toen hij zich na de moord op de journalist Hrant Dink tijdelijk uit Turkije wenste te verwijderen. Dat getuigt alleen maar van gezond verstand – en wat het zwaarst is, moet het zwaarst wegen. Ook kan ik me niet vinden in de veronderstelling van Joost Zwagerman dat de terughoudende opstelling van schrijvers en media in deze zaak te wijten is aan onverschilligheid of gemakzucht. De reden is juist bezorgdheid over Naima El Bezaz en de wens niets te doen wat haar, al was het maar in theorie, schade kan berokkenen.

Wat wél te doen? Voorop staat in voorkomende gevallen een deskundige risico-analyse en bescherming door de bevoegde instanties. Aan alle islamitische gemeenschappen moet de vraag worden gesteld wat zij denken te ondernemen tegen de fanatici die hun geloof te schande maken. En laat verder iedereen zich uitspreken tegen elke aanval op de vrijheid van schrijvers en cabaretiers, zonder de bedreigde persoon ongevraagd in de spotlights te zetten en daarmee mogelijk aan extra risico bloot te stellen.

Wijsheid en bedachtzaamheid beantwoorden niet aan de verontwaardiging die we voelen. Zeker is dat de samenleving de bedreigingen niet over haar kant mag laten gaan. De zaak van Naima El Bezaz staat niet op zichzelf. Cabaretier Ewout Jansen wordt ook bedreigd. Hij maakte een paar grappen over de islam, waarna een zelfbenoemde woordvoerder van ‘de’ moslims hem in het Amsterdamse universiteitsblad Folia liet weten dat daarop de doodstraf staat. Vervolgens gingen de riolen op het internet open.

Krampachtig of besmuikt zwijgen in de hoop dat het allemaal wel overwaait helpt niet en is geen optie. Aan de andere kant is een soort nationale hysterie over internetprovocateurs contraproductief, omdat zoiets de islamitische hooligans alleen maar aanmoedigt. We zitten gevangen tussen angst en hysterie.

Niemand weet hoe we verlost raken van het oorverdovende geschreeuw, de buitenproportionele opwinding, de boosheid en verongelijktheid van moslims die zich slachtoffer wanen, de scheldkanonnades van niet minder verongelijkte hysterisch-rechtse politici, het op heden heersende deprimerende klimaat kortom dat geen Scherts, Satire of Ironie verdraagt.