Eens of oneens is niet voldoende

Opinieonderzoeken laten geen ruimte voor nuance. Zo geven media een verkeerd beeld van wat mensen vinden.

Geef duiding de kans door meer open vragen te stellen.

Waarom verliest de nuance het van de ondubbelzinnigheid? Deze vraag stellen redacteuren Ingmar Vriesema en Rob Wijnberg op een eenmalige ‘opinieloze’ opiniepagina (nrc.next, 8 maart). „Recht doen aan realiteit is niet langer relevant; als het maar stellig klinkt”, zeggen zij. Volgens minister van Financiën Wouter Bos (PvdA) beïnvloeden motto’s en oneliners zelfs de publieke opinie. Het ontbrak de PvdA aan een goede oneliner, verklaarde hij in De Wereld Draait Door het verlies van zijn partij tijdens de Kamerverkiezingen van 2006.

Is het tijd voor nuancering? Wellicht. Maar door wie? Opiniepeilers lijken niet de voornaamste kandidaten. Het opinie-onderzoek in Nederland, zoals uitgevoerd door onder andere Maurice de Hond, sluit naadloos aan bij de ‘oneliner-trend’ in het publieke debat.

Hoe gaat opinieonderzoek in zijn werk? Mensen krijgen een uitspraak voorgelegd, bijvoorbeeld ‘discriminatie van allochtone sollicitanten wordt overdreven’ (Stand.nl, 1 november 2006). Vervolgens wordt aan de respondenten gevraagd of zij het eens of oneens zijn met de uitspraak. Een respondent die de behoefte heeft om zijn oordeel te nuanceren, krijgt deze kans niet.

Een dag later koppen kranten en websites dat ‘65 procent van de Nederlanders vindt dat discriminatie van allochtone sollicitanten wordt overdreven’. De toon is gezet.

Hebben mensen eigenlijk wel behoefte hun mening te nuanceren? Deze vraag lag aan de basis van mijn promotie-onderzoek naar opiniepeilingen. Respondenten werden daarbij zowel stellingen voorgelegd als open vragen gesteld over hun mening ten aanzien van moslims in Nederland. Bij de beantwoording van de open vragen werd de respondenten de kans geboden vrijuit over moslims te praten. Zij kregen hierdoor dus de mogelijkheid om hun antwoord te nuanceren.

Uit het onderzoek bleek dat de meerderheid van de ondervraagden de kans om te nuanceren aangrijpt. De antwoorden op de open vragen tonen dat er genuanceerder over moslims wordt gedacht dan uit de antwoorden op stellingvragen af te leiden is. Op de vraag ‘Welke beeld roept het woord ‘moslims’ bij u op?’ antwoordde een respondent: „Dubbel. Een groot deel, vooral de radicalen, weigert zich aan te passen. De gematigden zijn vrij open naar anderen, vrij tolerant, dus je hebt er echt een tweedeling in zitten.” Op de stelling ‘Verreweg de meeste moslims willen zich aanpassen aan de Nederlandse samenleving’ antwoordde deze respondent evenwel: ‘oneens’.

Het is dus mogelijk nuance in opinieonderzoek een rol te geven. Daar moet men dan wel de prijs voor willen betalen: dit type onderzoek is tijdrovend en dus kostbaarder. Maar het levert ook meer op, namelijk een betrouwbaarder beeld van meningen die leven onder de bevolking. Nu rest nog de vraag: nemen de media deze nuance over? Zo ja, dan kan het publieke debat eindelijk weer gedomineerd door duiding in plaats van zogenaamde duidelijkheid.

Christine Carabain werkt als onderzoeker bij de werkgroep filantropische studies aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. Op 29 maart verdedigt zij haar proefschrift ‘Taking too much for granted? A study on the measurement of social attitudes’.

Bekijken de websites van peil.nl en politiekebarometer.nl