Koninklijk spel van Gabby Bakker

Toneel: Maria Stuart van Friedrich Schiller door Aluin. Gezien: 8/3 Theater Kikker, Utrecht. Tournee t/m 15/9. Inl. www.aluin.nl.

Twee vechtende koninginnen, twee vrouwen belust op macht. De een is de katholieke, sensuele Maria Stuart van Schotland. Tegenover haar de geharnaste koningin Elizabeth van Engeland. Een tragedie van haat en wraak, van wellust en liefdeloosheid. Met Maria Stuart (1801) schreef Friedrich Schiller het ultieme stuk over vrouwen als elkaars gezworen vijandinnen.

Het is de Macbeth voor actrices, die altijd oogverblindend gekleed gaan, het rood van Maria tegenover het zwart-blauw van Elizabeth. Saillant detail is dat de vrouwen elkaars bloedverwanten zijn; ze spreken elkaar aan met een geniepig ‘Dear Sister’.

Het kan ook anders. Regisseur Erik Snel van het Utrechtse gezelschap Aluin opent zijn Maria Stuart met een overrompelend Ave Maria. Ondertussen voltrekt zich op het podium een ware beeldenstorm. Diefachtig sluipende mannen gooien kruisbeelden, rozenkransen en andere katholieke parafernalia in dozen. In een oogwenk ligt de ruimte er kaal en verlaten bij.

Actrice Gabby Bakker verschijnt in het doorschijnende staketsel van een hoepelrok. Niets aan haar is koninklijk, behalve haar spel. Zij is van haar waardigheid ontdaan, zoals ze van haar katholicisme is beroofd.

Het is het sterke begin van deze in Nederland zo geliefde tragedie; wegens die kijvende dames plus de strijd katholiek versus protestant. Maar bij Aluin speelt Gabby Bakker beide rollen. Dat is een slimme en effectieve ingreep. In bewerken zijn Nederlandse regisseurs vaak veel te rigide. Ditmaal past het mooi.

Onlangs regisseerde Erik Vos bij het Nationale Toneel een versie waarin het felle gevecht de boventoon voerde. Bij Gabby Bakker en haar drie medespelers, eveneens in dubbelrol, is de strijd verinnerlijkt. Slaat zij een blauwfluwelen mantel om, recht ze haar rug, dan is ze Elizabeth. Werpt ze de mantel af, dan staat de felle, meisjesachtige Maria Stuart in het toneellicht.

Schillers verzendrama gaat over vrijheid en gevangenschap. Maar ook over hoe gemeen machthebbers zijn. In eerdere uitvoeringen wekt de steile Elizabeth, die zo graag als maagd het graf in wilde, altijd een vorm van mededogen. Zoals Gabby Bakker haar speelt, is er geen flardje compassie nodig want Elizabeth is slechts haar tweede gezicht. Nu ontdek je als toeschouwer pas werkelijk wat een boosaardige intrigante Elizabeth is, die aan het slot haar trouwste dienaren in de Tower gooit of om het leven brengt.

Elizabeths kille redeneringen, zoals Bakker die uitspreekt, wekken huiver. Aan het slot ontkent ze de schuldige te zijn aan de onthoofding van Maria. De acteurs naast Bakker zijn al even inventief in hun rollen. De paladijn, de slechterik, de manke huichelaar: zelden zag ik het toneel zo krachtig het hypocriete spel tussen macht en slippendragerij uitgebeeld. Lof voor deze Maria Stuart: leerzaam, spannend, muzikaal.