De stelling van Jet Bussemaker: Aan het recht op abortus en euthanasie wordt niet getornd

De ChristenUnie heeft bereikt dat er geen experimenten komen met bijvoorbeeld de ‘pil van Drion’. Maar de euthanasiewet blijft zoals hij is, zegt Jet Bussemaker tegen Elsbeth Etty.

Op de dag dat u staatssecretaris werd, zei u dat het recht op abortus en euthanasie bij u in veilige handen is. Hoe wilt u dat rijmen met het regeerakkoord?

„De PvdA heeft een partijcongres gehad waar dit thema nadrukkelijk naar voren is gekomen. Daar hebben de bewindspersonen de opdracht meegekregen de vrijzinnige moraal te verdedigen als het gaat om het homohuwelijk, abortus en euthanasie.”

Deze kwesties worden nu weer als ethische problemen opgevoerd, terwijl ze wettelijk goed geregeld zijn. Discussie over de moraal gaat altijd door, maar de wet moet zekerheid bieden. Uw vrijzinnige moraal verhindert niet dat er nu toch weer onzekerheid wordt geschapen.

„We noemen dit ethische kwesties omdat abortus en euthanasie nu eenmaal betrekking hebben op leven en dood.”

Is het homohuwelijk ook een ethische kwestie?

„Nee, dat is een emancipatoire kwestie en valt niet onder mijn portefeuille, maar onder Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen en Binnenlandse Zaken.”

Ik dacht dat de PvdA abortus en euthanasie eveneens beschouwde als emancipatiekwesties, omdat het ook gaat om het zelfbeschikkingsrecht van individuen. Zelfbeschikking lijkt in het regeerakkoord te staan tegenover christelijke ethiek met de nadruk op bescherming van het (ongeboren) leven.

„Ik ontken niet dat er aan abortus belangrijke emancipatieaspecten zitten. Het uitgangspunt ‘de vrouw beslist’ is een emancipatoire gedachte en daaraan zal ik niet tornen. Maar ik vind niet dat je om die reden abortus bij het emancipatiebeleid moet onderbrengen.”

Zijn voor u zowel bij abortus als euthanasie de menselijke autonomie en het recht op zelfbeschikking belangrijker dan religieuze argumenten?

„Ja, voor de PvdA staat zelfbeschikking voorop en het regeerakkoord doet daar niets aan af. Daarnaast gaat het natuurlijk over de menselijke waardigheid en over het beëindigen van menselijk leven. Dat die ethische aspecten erbij worden betrokken, is vanzelfsprekend. Ik bestrijd dat de bescherming van ongeboren leven prioriteit krijgt boven autonomie en zelfbeschikking. Dat zou een volstrekte paradigmaverschuiving zijn en dat gaat niet gebeuren.”

Maar de ChristenUnie moet ook haar achterban tevreden stellen, dus die verlangt een accentverschuiving naar bescherming van het ongeboren leven.

„Abortus zal altijd ethische vragen oproepen. Pas hadden we weer die discussie over de vraag of een kind met een hazenlip een reden is voor abortus. Dat zijn maatschappelijke en politieke debatten. Dan kan ik wel zeggen: ik vind dat je van abortus geen ethische kwestie moet maken omdat het in de wetgeving goed is geregeld, maar zo wordt er in de samenleving niet over gedacht. Vragen als: is een abortus aanvaardbaar omdat iemand met vakantie wil en een zwangerschap even niet uitkomt, of omdat er bij een prenatale test een hazenlip is geconstateerd, zijn legitiem.”

Als ‘de vrouw beslist’ het uitgangspunt blijft, is het toch háár zaak om welke reden ze haar zwangerschap laat afbreken en te bepalen wat voor haar een noodsituatie is?

„Dat is juist. De vrouw blijft beslissen en zij definieert wat voor haar een noodsituatie is.”

Dus we hoeven niet bang te zijn dat als een vrouw een vakantie of een hazenlip als noodsituatie ervaart, ze geen abortus krijgt?

„De definitie van een noodsituatie wordt door de vrouw bepaald in overleg met de arts. Dat is nu zo en dat zal zo blijven. Dat is de kern van autonomie van de vrouw, waar het regeerakkoord niet aan tornt. Wel is afgesproken dat er vervolgonderzoek wordt gedaan naar de aard van de noodsituatie.”

De ChristenUnie is niet blij met het feit dat abortus legaal is. Men weet dat daar niets aan te doen is, en daarom ligt nu in het regeerakkoord de nadruk op het aandragen van alternatieven voor abortus. Eén van die alternatieven is dat meisjes en vrouwen voor de keuze gesteld worden hun kind geboren te laten worden en af te staan voor adoptie. Dat lijkt mij aanzienlijk ingrijpender dan een abortus.

„In de Wet afbreking zwangerschap staat dat voorafgaand aan een abortus altijd een gesprek behoort plaats te hebben, zodat zeker is dat een vrouw een weloverwogen keuze maakt. De vrouw moet de noodsituatie waarin zij zich bevindt zelf definiëren, zodat duidelijk is dat een abortus niet wordt ingegeven door wat ouders of omstanders of wie dan ook vinden. De kwaliteit van die gesprekken, zo blijkt uit de evaluatie van de abortuspraktijk die begin vorig jaar gemaakt is, kan verbeterd worden. Die aanbeveling wordt overgenomen in het regeerakkoord. Uit die evaluatie blijkt ook dat driekwart van de vrouwen heel goed weet wat ze wil en daar goed over heeft nagedacht. Maar er is ook een groep die twijfelt. Ik vind dat het beleid er op gericht moet zijn dat vrouwen een weloverwogen keuze maken, waarvan ze zo min mogelijk spijt krijgen. Mij gaat het erom dat we de mogelijkheid van adoptie er in zoverre bij betrekken dat ook dát een weloverwogen keus kan zijn. Ik streef er niet naar om de mogelijkheid dat iemand haar kind afstaat te stimuleren.”

Worden abortusartsen verplicht vrouwen te wijzen op de mogelijkheid hun kind af te staan voor adoptie?

„Abortusartsen zijn nu al verplicht op alternatieven te wijzen, en dat kan ook nodig zijn. Maar bij vrouwen die weten wat ze willen, moet je misschien niet te veel over alternatieven praten. Als je bij vrouwen die vastbesloten zijn tot abortus doorpraat over adoptie, loop je het risico dat je psychosociale problemen veroorzaakt in plaats van die te voorkomen. Als een arts zich ervan vergewist heeft dat een vrouw bij volle bewustzijn tot abortus besluit, moet je helemaal niet over alternatieven beginnen, want dan creëer je problemen.”

Laten we het over de 25 procent twijfelaarsters hebben. De ChristenUnie vindt afstaan van een kind te verkiezen boven abortus. Vanuit de christelijke geloofsovertuiging is dat begrijpelijk, maar als je je probeert te verplaatsen in onzekere vrouwen en meisjes, is het toch onverantwoord om hun aan te praten dat het beter is hun zwangerschap te voldragen en het kind af te staan?

„Dat ben ik helemaal met u eens. Maar een abortusarts kan een vrouw er ook van proberen te overtuigen de keus voor adoptie uiteindelijk juist niet te maken.”

Dan zou zo’n arts moeten zeggen: er zijn alternatieven, zoals adoptie, maar dat raad ik u ten stelligste af. Dat is echter niet de teneur van het regeerakkoord en strijdig met de wensen van de ChristenUnie.

„Noch de ChristenUnie, noch de PvdA, noch ik kom in de behandelkamer. De vrouw beslist in overleg met de arts en we moeten ruimte geven aan de professionaliteit van de arts. Het kan nooit van tevoren duidelijk zijn dat verbetering van die gesprekken zal leiden tot minder abortussen en meer adopties of andersom. Het aantal adopties is trouwens heel klein.

Uit het regeerakkoord valt op te maken dat ernaar gestreefd wordt het aantal adopties te vergroten om het aantal abortussen te verminderen. In het akkoord wordt niet voor niets een onderzoek aangekondigd naar de psychosociale gevolgen van abortus, maar niet naar de traumatische gevolgen voor ongewenst zwangere vrouwen die hun kind afstaan.

„Ik ben dan ook heel blij met de toezegging van Balkenende tijdens het debat over de regeringsverklaring dat ook de psychosociale gevolgen van adoptie voor zowel ouders als kind bij dat onderzoek worden betrokken. Wat mij betreft wordt het een onderzoek naar de psychosociale gevolgen van álle keuzes die vrouwen maken, met als doelstelling te weten te komen hoe je de autonomie van de keuze die de vrouw uiteindelijk maakt kunt verzekeren.”

Misschien is het ook goed de factor ‘tijd’ in dat onderzoek te betrekken. Voor veel meisjes die uit een cultuur komen waar de maagdelijkheidscultus heerst, is geheimhouding van hun zwangerschap van levensbelang. Zulke meisjes moeten dus zo snel mogelijk geholpen worden. Voor hen kan het rampzalig zijn dat de overtijdbehandeling nu onder de abortuswet komt te vallen.

„Het onder de abortuswet brengen van de overtijdbehandeling heeft voor de praktijk nauwelijks of geen gevolgen. Het vorige kabinet heeft gezegd: als de overtijdbehandeling onder de abortuswet valt, moet ook voor die behandeling een bedenktijd van vijf dagen gelden. Wat nu in het regeerakkoord staat, is liberaler omdat er sprake is van een flexibele bedenktijd. Hoe we die flexibiliteit vorm gaan geven, daar moeten we nog verder over denken, maar uitgangspunt blijft dat de vrouw in overleg met de arts beslist wat een noodsituatie is.”

Bij euthanasie heeft de ChristenUnie haar afkeer van zelfbeschikking ook in het regeerakkoord weten te krijgen door palliatieve zorg als alternatief voor vrijwillige levensbeëindiging voor te stellen. Bent u van plan daarin mee te gaan?

„De palliatieve zorg wordt uitgebreid en dat is fantastisch, want er zijn mensen die bij hun levenseinde niet de zorg krijgen die wenselijk is. Maar palliatieve zorg ga ik niet propageren als alternatief voor euthanasie. Andersom moet duidelijk zijn dat het nooit mag gebeuren dat mensen besluiten tot euthanasie omdat ze geen goede zorg krijgen.”

Er zijn talloze mensen die al ver voordat ze als terminale patiënt in een verpleeghuis komen, besluiten dat ze op een door hen gekozen moment menswaardig willen sterven. Dat wil de ChristenUnie voorkomen. In het regeerakkoord is vastgelegd dat er geen experimenten komen zoals de ‘pil van Drion’. De PvdA stemt er dus mee in dat de discussie de komende vier jaar wordt dichtgetimmerd.

„Ja, dat heeft de ChristenUnie bereikt. Beschouw het als een gebaar. Ik ontken niet dat de PvdA op dit punt wezenlijk van mening verschilt met de andere partijen in de coalitie. Dat laat onverlet dat de euthanasiewet blijft zoals hij is.”