Vierde Rijk vooral boeiend denkstuk

Voorstelling: Het Vierde Rijk door Toneelgroep Oostpool. Tekst: Peer Wittenbols; regie: Rob Ligthert. Gezien: 6/3 Schouwburg Arnhem. Tournee t/m 1/5. Inl.: www.oostpool.nl

Nederland is een land van rampspoed, aldus de bittere schrijver die de voorstelling Het Vierde Rijk van Oostpool opent. De dagelijkse ellende komt dichterbij. Daarom vlucht deze cynicus met zijn vrouw naar een ver landgoed in Oost-Europa. Daar jaagt hij de utopie na van een gelukkig leven in harmonie met de natuur. Zachtheid, begrip, soberheid: zo wil hij ons vreselijke vaderland vergeten.

In het toneel is een nieuwe richting ontstaan. Strijdvaardigheid is voorbij, het verlangen naar liefde en harmonie overheerst. Peer Wittenbols en Rob Ligthert maken met Het Vierde Rijk een voorstelling die de arcadische natuurmensen hard plaatst tegenover de hypermoderne, op geld en genot beluste types. In dit opzicht lijkt Het Vierde Rijk op Houellebecqs Platform.

Hoofdrolspeler Kees Hulst is overweldigend als zachtaardige Hans die zich ontpopt als een vileine nar. Hij heeft een jong echtpaar op sleeptouw genomen dat zich thuisvoelt in de lieve omgeving. De zwangere vrouw (Marleen Scholten) en haar man Ad Knippels tonen boer en boerin als in een oerboerendrama. Onheil is er altijd: de nieuwe generatie van langbenige vrouwen, in strakke truitjes, en een rubuuste pornomaan draaft de gesloten wereld binnen. Boris (Reinout Bussemaker) verwoordt het polygame standpunt scherp: „Als ik een vrouw kus, dan kus ik een vrouw. Kus ik een ander, dan kus ik weer één vrouw.”

De tragische botsing tussen beide werelden blijft uit. Dat klopt in de visie van wederzijds begrip. De natuurschrijver en zijn vrouw ontdekken de lichamelijke liefde dankzij de jonge bodies die binnendartelen en dat veroorzaakt hun persoonlijke breuk.

Het drama van Het Vierde Rijk ligt besloten in de rol van Kees Hulst. Hij is de utopist die aan zijn idealen ten onder gaat. De personages om hem heen beschouwen hem als ‘soeverein’. Maar ze slaan genadeloos zijn leven aan gruzelementen. Ligthert heeft een felle, naturalistische regie afgeleverd die het ideeënstuk van Wittenbols vaart geeft. Wanneer Kees Hulst aan het einde eenzaam op het podium achterblijft, dan kan de toeschouwer alleen concluderen dat utopisch verlangen gedoemd is te mislukken. Dat is een pijnlijk besef. Het Vierde Rijk is een waardevol gedachtenstuk en minder een emotionerend drama. Het begin is het beste: de haat tegen Nederland waar alles straffeloos kapotgaat.