Na de poffertjeskraam gaat Hoog Catharijne op de schop

Na jaren uitstel begint het Utrechtse megaproject rondom het stationsgebied. De oppositie vreest dat de gemeente niet is opgewassen tegen private projectontwikkelaars.

Het begin is kleinschalig: de poffertjeskraam op het Utrechtse Vredenburg is gisteren weggehaald en over twee weken worden de bomen op het plein geveld. Het zijn, na twintig jaar praten en plannen, de eerste tastbare tekenen van het megaproject Aanpak Stationsgebied Utrecht. Het begin van vijftien jaar bouwput.

Het project betreft grofweg het Vredenburgplein, winkelcentrum Hoog Catharijne, Utrecht CS en het Jaarbeursterrein. In totaal gaat het om een gebied van 92 hectare, 200 voetbalvelden.

Het Vredenburgplein wordt nu bouwrijp gemaakt. Eindelijk, volgens veel Utrechters, want er wordt al jaren over het stationsgebied gesproken, gestemd en gesteggeld. Met name het overdekte winkelcentrum Hoog Catharijne is de voorstanders van de nieuwbouw een doorn in het oog. Het trekt drugsverslaafden, daklozen en hangjeugd aan en de jarenzeventigarchitectuur heeft afgedaan. Met de nieuwbouw wil de stad bovendien beter functioneren als openbaarvervoersknooppunt en komen er meer woningen, kantoren en horeca in het gebied.

De eerste concrete plannen stammen uit begin jaren negentig. Onvrede over die plannen, en andere gemeentelijke projecten waarbij de bewoners van de stad gepasseerd zouden zijn, leiden tot de oprichting van Leefbaar Utrecht (LU) in 1997. De partij groeit explosief tot veertien zetels in 2000. Uiteindelijk beslissen de Utrechters in 2002 in een referendum mee over de toekomst van het stationsgebied en kiezen voor ‘Visie A: Stadshart verruimd’. Het huidige plan is daarop gebaseerd.

Bijna het hele centrum behalve de middeleeuwse binnenstad krijgt een ander uiterlijk. Over vijftien jaar is het station een ‘OV-Terminal’, stroomt er weer water door de Catharijnesingel, aan het Jaarbeursplein verrijzen een casino en een megabioscoop met achttien zalen. Het begint dit jaar allemaal met de bouw van De Vredenburg, een groot pand met woningen en ruimte voor winkels die voor de verbouwing tijdelijk uit Hoog Catharijne verdwijnen. En Muziekcentrum Vredenburg transformeert naar ‘Het Muziekpaleis’, waarin ook plaats is voor poppodium Tivoli en jazzstichting SJU.

Het project is begroot op drie miljard euro. Ongeveer 400 miljoen euro komt van de gemeente Utrecht, bijna eenzelfde bedrag komt van het Rijk. De rest wordt geïnvesteerd door private partijen. De belangrijkste ontwikkelaars zijn Corio (de eigenaar van Hoog Catharijne), NS Vastgoed en de Jaarbeurs.

De bouw zou eigenlijk vorig jaar al beginnen, maar de Europese richtlijnen voor schone lucht zorgden voor vertraging. Verantwoordelijk wethouder Harm Janssen (CDA): „Toen deze plannen in 2001 werden gemaakt, hield vrijwel niemand nog rekening met de nieuwe regelgeving rondom luchtverontreiniging. De consequenties daarvan konden we toen niet voorzien.” Maar associaties met andere grote stadsprojecten die veel duurder uitvallen en langer duren, zoals de Haagse tramtunnel of de Noord-Zuidlijn in Amsterdam, heeft Janssen niet. „Als we er nu al vanuit gaan dat we vertraging oplopen, kunnen we er beter niet aan beginnen. Maar het klopt dat er in die vijftien jaar nog van alles kan gebeuren.”

Nog altijd vormen milieunormen de grootste bedreiging voor het project. Met name aan de westkant van het station, rondom het Jaarbeursplein en het verkeersknooppunt Westplein is de luchtkwaliteit ondermaats.

In grote lijnen is duidelijk hoe het stationsgebied er over vijftien jaar uitziet, maar er zijn nog altijd witte plekken. Zo is niet bekend waar de nieuwe grote bibliotheek gaat komen. Ook zijn nog lang niet alle contracten rond. Dat baart oppositiepartij Leefbaar Utrecht zorgen. „Het is de gemeente tot nu toe redelijk gelukt om dichtbij Visie A te blijven”, zegt fractievoorzitter Vincent Oldenborg. „Maar er is constante druk vanuit de ontwikkelaars om meer te bouwen, met name meer kantoorruimte en dat is niet waar Utrecht voor heeft gekozen.” Volgens de plannen komen er 2.070 woningen in het gebied en 180.000 vierkante meter kantoorruimte. De gemeente heeft al wel een optie genomen op 100.000 vierkante meter extra kantoorruimte voor later.

Ook de SP maakt zich zorgen over de macht van de private partijen in dit miljardenproject. „De gemeente heeft nauwelijks grond in dit gebied en moet dus meehobbelen met de ontwikkelaars”, zegt SP-fractievoorzitter Tim Schipper. „Bovendien is er met Corio, de eigenaar van Hoog Catharijne, een deal gesloten dat het ook het nieuwe winkelcentrum in Leidsche Rijn mag ontwikkelen. Dat betekent dat Corio bepaalt wie er in de grote Utrechtse winkelcentra mogen zitten. De kleine ondernemers zijn daarvan de dupe.”

Volgens wethouder Janssen heeft Utrecht met een relatief kleine investering van 90 miljoen – het overige van de ruim 400 miljoen wordt terugverdiend door exploitatie – de maximale regie in handen. „De afspraken met Corio zijn erop gebaseerd dat zij eerst prestaties leveren voordat ze in Leidsche Rijn aan de gang mogen. Alle partijen moeten samenwerken om dit te laten slagen.”

Behalve de (her)bouw van winkelcentra, horecagelegenheden, huizen en kantoren, voorziet het project ook in een nieuwe infrastructuur in Utrecht. Nu nog zijn West-Utrecht en Oost-Utrecht gescheiden delen. In 2020 moet er een verbinding zijn tussen Leidsche Rijn in het westen en De Uithof, waar hogeschool en universiteit zijn gevestigd, in het oosten.

Het eerste wat Utrechters van de werkzaamheden gaan merken is dat bushaltes worden verplaatst en fietspaden worden omgelegd. Het zwaartepunt ligt in 2009 als er op vier of vijf locaties tegelijk een bouwput is. Goed ‘bouwputmanagement’ moet er voor zorgen dat het stadsleven gewoon kan doorgaan, want het streven van de gemeente is dat er de komende vijftien jaar ‘geen winkel hoeft te sluiten’.