Een brug vol kachelromantiek

‘De brug is een stad in het klein’, schrijft Geert Mak. Alle soorten schoeisel stappen erover heen: sportschoenen van toeristen, zwarte molières van obers, zilveren sandaaltjes van paraderende meisjes, slofjes van een carnavalsprinsje, de bruine blote voeten van een lijmsnuiver die warm probeert te blijven.

De brug, het boekenweekgeschenk van Geert Mak, is een onderhoudende mix van geschiedschrijving en reportage over de Galatabrug in Istanbul. Een prachtig idee om juist deze locatie als uitgangspunt te nemen. Niet alleen verbindt deze brug Oost en West, Azië en Europa, hij biedt Mak ook de mogelijkheid tot het beoefenen van een ‘kleine sociologie van de brug’. Er is daar een hiërarchie tussen de handelaren – veelal afkomstig van het arme platteland – die er hun waren aanprijzen: de schoenverkopers, de vissers, de sigarettenjongens, de balletje-balletje-mannen, de boekhandelaar en de lotenverkoopster. Wie kan zich een mobiele telefoon permitteren, wie niet? Wie verdwijnt er vlug als de politie komt controleren op gestolen goederen?

Als Istanbul van Orhan Pamuk het Istanbul is van de middenklasse en de rijken die de Bosporus zien vanachter een raam op de heuvels, dan is De brug van Mak het Istanbul van de armen, die dagelijks de koude zeewind op hun wangen voelen. In In Europa typeerde Mak Istanbul als een ‘arme, razendsnel groeiende derdewereldstad’. In zekere zin is zijn Boekenweekgeschenk de uitwerking van dit essayistische idee.

Op de brug van Mak waan je je soms in een 19de-eeuws Dickensachtig prentenboek, waar ‘de vuren op plaatstalen kacheltjes gloeien’ en venters, schoenpoetsers, zakkenrollers en een blinde fluitspeler de dienst uitmaken. Die haardkachelretoriek lijkt soms wat te lief voor een brug waar, zoals Mak opmerkt, ook geroofd en gemoord wordt. Maar die levert wel meeslepende observaties op: ‘De veerponten schuimen en blazen, altijd doen ze alsof ze naar Odessa varen of naar Athene, in plaats van dat kwartiertje naar de overkant’.

De armoede in Istanbul verschilt van die in andere steden, meent Mak. De stad confronteert haar bewoners dagelijks met de puinresten van wat eens beeldschone villa’s waren, en daarmee met het besef dat Istanbul ooit het centrum was van een indrukwekkend Ottomaans imperium. Wie nu arm is, noteert Mak, bezit alleen zijn gekrenkte trots nog.

Bernard Bouwman, correspondent voor NRC Handelsblad in Turkije, komt in alle hoeken van de stad en bij hem tref je ook de hypermoderne winkelcentra, de intellectuele elite en de nieuwe rijken van Istanbul aan. In Mijn Istanbul bundelde hij zijn stukken over de stad. Ze zijn als lemma’s alfabetisch geordend. Via een inwoner of een plek komen we meer te weten over een bepaald aspect van de Turkse cultuur. Zo is er een vrouw die ’s nachts alle namen en telefoonnummers van de mobiel van haar echtgenoot kopieert, en ze stuk voor stuk belt tot achter een mannennaam een vrouw schuil blijkt te gaan – hebbes, overspel! Er is een 92-jarige vrouw die terechtstaat omdat ze beweerde dat de hoofddoek oorspronkelijk door prostituees werd gebruikt; een homoseksuele ober die altijd glimlacht naar zijn baas omdat de hiërarchische werkverhoudingen en het gebrek aan garantie op nieuw werk dat vereisen. De lichtvoetige toon en de diversiteit van onderwerpen zijn aantrekkelijk, maar de a t/m z benadering en de kortheid van de stukken levert soms ook een onbevredigd gevoel van willekeur op. De Istanbuli blijven vluchtige passanten.

Beide schrijvers houden van de stad en haar inwoners. Maar het Istanbul van zowel Bouwman als Mak worstelt met corruptie van de overheid, het ontduiken van belasting en bovenal met armoede. Beide boeken eindigen enigszins symbolisch in mineur. ‘Geef het op’, zegt Bouwmans vriend Arif op de laatste bladzijde van Mijn Istanbul. ‘Wij Turken begrijpen zelf niet meer wie we zijn. Hoe kan jij ons begrijpen?’

Geert Mak: De brug Atlas, 92 blz. Gratis tijdens de Boekenweek bij aankoop van € 11,50 aan boeken

****-

Bernard Bouwman: Mijn Istanbul Atlas, 318 blz. € 19,90

***--

Rectificatie / Gerectificeerd

In de recensie Een brug vol kachelromantiek (9 maart, pagina 24), over het Boekenweekgeschenk van Geert Mak, staat dat de Galatabrug in Istanbul Europa en Azië verbindt. Dat is niet correct. De brug bevindt zich in het Europese deel van de stad.