Positie PvdA komt verder onder druk

De regerende coalitie haalde gisteren bij de verkiezingen een meerderheid in de Eerste Kamer. Maar het verlies van de PvdA was groot.

Den Haag, 8 maart. - De ChristenUnie heeft haar eerste goede daad verricht voor het vierde kabinet-Balkenende. De kleinste coalitiepartij won twee senaatszetels (van twee naar vier) en heeft daarmee de meerderheid in de Eerste Kamer voor de coalitie met het CDA en de PvdA gered. De reacties van CDA-leider Jan Peter Balkenende en zijn PvdA-collega Wouter Bos werden gisteravond gekenmerkt door opluchting.

En net als op 22 november lijkt de kiezer ook nu weer de flanken van het politieke spectrum te hebben opgezocht. Sterk ideologisch gekleurde partijen – SP en ChristenUnie – groeien fors. Traditionele middenpartijen CDA en PvdA leveren in. Oppositiepartij VVD is stabiel gebleven. De coalitie van CDA, PvdA en ChristenUnie zal naar verwachting een nipte meerderheid behouden in de Eerste Kamer. Helemaal zeker is dat niet, de Statenleden kiezen pas op 29 mei hun senatoren en zijn daar vrij in.

De opluchting bij de coalitie kan niet verhullen dat met name de PvdA een structureel probleem heeft. De SP van Jan Marijnissen is net als bij de Tweede Kamerverkiezingen van 22 november 2006 de grote winnaar geworden van de Statenverkiezingen. De partij steeg van vier naar twaalf zetels in de senaat, liet een explosieve groei zien van het aantal Statenzetels en wist in Noord-Brabant en Limburg zelfs voor het eerst groter te worden dan de PvdA. De positie van de PvdA als grootste linkse partij is verder onder druk komen te staan.

De PvdA betaalt van de drie coalitiepartijen dan ook de hoogste prijs voor deelname aan het christelijk-sociale kabinet Balkenende. In totaal verliest de partij van Wouter Bos bijna 400.000 kiezers ten opzichte van 2003. In de Eerste Kamer daalt de partij van 19 naar 15 zetels.

De dalende trend van de PvdA duurt nu precies een jaar. Op 7 maart 2006 won de partij nog met overmacht de gemeenteraadsverkiezingen. Daarna ging het bergafwaarts. Bos ging steeds meer voorsorteren op meeregeren en zocht het politieke midden op. Dat gaf de PvdA een betrekkelijk bleek oppositieprofiel, zeker in vergelijking met bijvoorbeeld de SP of de Partij voor de Vrijheid van Geert Wilders. De kiezer moest daar niets van hebben: de PvdA daalde bij de Kamerverkiezingen vorig jaar met negen zetels.

Marijnissen heeft die concessies in veel mindere mate gedaan. Hij hield vast aan een onversneden links geluid, maar nam naarmate de PvdA meer naar het midden schoof de vrijgekomen ruimte op links in. Als gevolg van deze „sociaal-democratisering van de SP”, zoals politicoloog Gerrit Voerman het vandaag in deze krant noemt, is de politieke en ideologische afstand tot de PvdA geringer geworden.

[Vervolg NIEUWSANALYSE: pagina 3]

ChristenUnie boekt ook psychologische winst

PvdA’ers zonder een al te grote hang naar regeringsmacht stappen gemakkelijker dan voorheen over naar de SP. Zelfs in een plaats als Wassenaar leverde dat de SP stemmenwinst op, terwijl de PvdA ook daar inleverde. De SP zal proberen om op basis van de uitslag ook een positie in de provinciale besturen (Gedeputeerde Staten) te verwerven. Tot nu toe zijn er geen gedeputeerden van SP-huize, in de meeste provincies domineren CDA, PvdA en VVD deze colleges.

De invloed van Wilders, die niet meedeed aan de Statenverkiezingen omdat hij onvoldoende kandidaten wist te vinden om op de lijsten te gaan staan, was merkbaar gisteren. Hij riep aan de vooravond van de verkiezingen ‘zijn’ kiezers op blanco te gaan stemmen, wat 23.730 keer gebeurde en in 2003 maar 6.658 maal.

De ChristenUnie wist een deel van het verlies van CDA en PvdA te keren. De winst van de partij van André Rouvoet kan grote psychologische gevolgen hebben voor de coalitie. De ChristenUnie kan meer dan daarvoor extra eisen stellen. Voor de PvdA zal juist nog meer gelden dat de partij in de coalitie het linkse gezicht moet blijven laten zien. Ook dat kan een druk op de coalitie leggen.

De door de oppositie zo gehoopte dominantie in de Eerste Kamer bleef uit. Daarmee is de oppositie in de Eerste Kamer van haar hindermacht ontdaan. Hoewel, senatoren hebben zich de afgelopen jaren eigenzinnige politici getoond, en met mensen als Klaas de Vries – ‘dwarsdenker’ in de PvdA – in de Kamerbankjes is steun aan het regeerakkoord allerminst gegarandeerd. Voormalig vicepremier en minister van Financiën Gerrit Zalm (VVD) relativeerde de zo verlangde oppositionele meerderheid in de Eerste Kamer: „Als VVD, SP en GroenLinks allemaal tegen een bepaald voorstel zijn, dan moet het wel een heel slecht voorstel zijn”, zei hij, daarmee het politieke verschil tussen de VVD en de linkse partijen benadrukkend.

De herbevestiging van de coalitiemeerderheid is niet direct aan groot verlies van een van de oppositiepartijen toe te rekenen. GroenLinks leverde een zetel in ten opzichte van 2003. Opmerkelijk is het mogelijke verlies van de SGP-fractie in de Eerste Kamer. De partij, die sinds mensenheugenis twee zetels in de senaat bezet, raakt er wellicht een kwijt. Een aangeslagen SGP-leider Van der Vlies noemde dat jammer.

De VVD wist tegen de verwachtingen in het aantal zetels van 2003 vast te houden en lijkt op 15 zetels uit te komen. De liberalen blijven daarmee, anders dan in de Tweede Kamer, de grootste oppositiepartij. In de Tweede Kamer nam de SP die rol van de VVD over in november. De VVD profiteert van het feit dat de Partij voor de Vrijheid van Geert Wilders niet meedoet aan de Statenverkiezingen. Dat effect had nog groter kunnen zijn, maar de kiezers die Geert Wilders in november vorig jaar aan negen Tweede Kamerzetels hielpen, zijn grotendeels thuisgebleven of stemden blanco.

Premier Balkenende gaf gisteravond een dubbel signaal af. Aan de ene kant straalde hij triomfalisme uit met zijn opmerking dat het CDA „opnieuw goud” had gehaald. Aan de andere kant bood Balkenende, na eerde hetzelfde te hebben gedaan in de Tweede Kamer, ook de oppositie in de Eerste Kamer een uitgestoken hand. Het motto van Balkenende IV is en blijft Samen werken, Samen leven, en dat geldt blijkbaar voor de maatschappij, de Tweede én de Eerste Kamer.

Rectificatie / Gerectificeerd

In de inzet SP grote winnaar (8 maart, pagina 1) staat dat de Socialistische Partij in de Eerste Kamer stijgt van vier naar vijftien zetels. Dat is onjuist, het nieuwe zetelaantal is twaalf.