‘Het kind eet zijn verwekkers op’

Het succes van de kunstbeurzen gaat steeds meer ten koste van de traditionele kunsthandel. Morgen opent de Tefaf in Maastricht zijn deuren.

In de Amsterdamse Spiegelstraat, het hart van het kunst- en antiekkwartier, wordt de diepe stilte een enkele maal verstoord door een deurbel. Voetstappen klinken, een deur wordt ontgrendeld en na een korte groet sterven stemmen weg achter de etalageruiten vol schilderijen. Het Spiegelkwartier telt 600 kunsthandels, maar bezoekers zijn schaars. „Het is de laatste jaren erg rustig geworden hier”, zegt Peter Pappot, een van de grootste kunsthandelaren van Nederland.

De Amsterdamse stilte contrasteert met de bijenkorf die Maastricht vanaf morgen zal zijn, als The European Fine Art Fair (Tefaf) zijn poorten opent. Het congrescentrum Mecc is tot en met 18 maart een gigantische kunstmarkt, vol schilderijen, juwelen, beelden en antiek. Naar verwachting zullen 80.000 handelaren, verzamelaars, museumconservators en dagjesmensen de komende tien dagen langs 219 standjes schuifelen. Om de bezoekersstroom af te remmen is de entreeprijs dit jaar bijna verdubbeld tot 55 euro.

De Tefaf beleeft zijn twintigste editie. „Toen ik in 1988 als medewerker van een Britse kunsthandel naar de Tefaf ging, vroegen mijn collega’s in Londen: Maastricht, waar ligt dat?”, zegt Ben Janssens, sinds kort Tefaf-voorzitter. „Nu is het voor oude kunst de belangrijkste beurs ter wereld.” Zoals Art Basel in Miami dat is voor de hedendaagse kunst. In twintig jaar is het aantal deelnemers verdubbeld en het bezoekersaantal verviervoudigd tot 84.000 vorig jaar.

Het spectaculaire succes van de Tefaf – maar ook van de Art Fair in Den Bosch, de PAN in Amsterdam – gaat ten koste van de traditionele kunsthandel. Het is stil geworden in het Amsterdamse Spiegelkwartier en aan het Noordeinde in Den Haag. „Maar ook in Bondstreet, de straat van de kunsthandel in Londen”, zegt Tefaf-voorzitter Janssens. Gemengde gevoelen heeft handelaar Pappot daarover: „De beurs ia indertijd opgezet door kunsthandelaren, maar nu eet het kind zijn verwekkers op.”

De groei van de kunstbeurzen is een internationale trend. Zo kent Brussel de succesvolle beurs Tour & Taxis, terwijl in Miami naast Art Basel verschillende satellieten zijn ontstaan. „Er is een wildgroei aan kunstbeurzen, overal in de wereld – het zijn haast allemaal imitators van de Tefaf”, zegt David Kusin, naamgever van een onderzoeksbureau voor economie en kunst. Exacte cijfers ontbreken, zoals wel vaker in de kunstwereld.

Het succes van de beurzen schuilt in het gemak voor de bezoekers. Kunstkopers rijden liever naar congrescentra aan de rand van de stad dan naar een oud stadscentrum, waar ze hun auto nauwelijks kunnen parkeren. „Op een beurs kunnen verzamelaars ook makkelijker schilderijen en prijzen vergelijken dan in een straat met kunsthandels”, zegt Pappot. Sneller ook, zegt Janssen: „Mensen hebben tegenwoordig veel minder tijd dan twintig jaar geleden. Op een beurs kun je – zeker als je je thuis goed hebt voorbereid met de catalogi of internet– snel een overzicht krijgen.”

Een beurs als de Tefaf is bovendien een ideale plek om te netwerken, zegt directeur Alexander van Grevenstein van Museum Bonnefanten in Maastricht: „Kunst kopen doe je voor of na de beurs, erover praten doe je tijdens.”

Kunstbeurzen zijn al met al een evenement geworden zoals film- en theaterfestivals. Hun groei vertoont ook parallellen met de opmars van de veilinghuizen waar kunstkopers genieten van het spel van bieden en van het ‘verhaal’ dat aan de kunstvoorwerpen kleeft.

De klassieke kunsthandel steekt daarbij wat bleekjes af. Het Spiegelkwartier in Amsterdam heeft het nog extra moeilijk door de verbouwingsgolf aan het Museumplein. „Bezoekers die vroeger via de noorduitgang zo de Spiegelstraat inliepen, komen er nu aan de zijkant uit en wandelen dan naar de P.C. Hooftstraat om te winkelen”, zegt Pappot.

Kunsthandelaren zoeken daarom hun klanten op door zelf voor enkele tienduizenden euro’s plaats te huren op beurzen: „Hun winkels hier zijn daardoor vaak dicht. De intimiteit van het contact tussen klant en handelaar gaat verloren.” Dat hoeft niet, vindt kunstmarktexpert Kusin: „De beurs is voor het eerste contact. In de kunsthandel kan de relatie tussen verzamelaar en handelaar worden uitgebouwd.”