EU en Polen botsen in het Rospuda-dal

Milieu en wegenbouw gaan zelden prettig samen. De Poolse regering en de Europese Unie liggen met elkaar overhoop over de aanleg van een belangrijke weg door een natuurgebied in het noordoosten van Polen.

Over de voor- en nadelen van de uitbreiding van de Europese Unie met tien nieuwe landen in 2004 is veel gezegd. In één opzicht was het zeker een succes: de EU kreeg er plots een boel natuur bij. Welgeteld 178 nieuwe beschermde planten- en dierensoorten, zo stond vorig jaar juichend in een persbericht van de Europese Commissie.

De nieuwe lidstaten zijn ‘dankzij’ vijftig jaar communistische onderontwikkeling doorgaans veel groener dan de oude. Maar wat een zegen zou moeten zijn, dreigt nu een vloek te worden. Vraag maar aan Polen. Dat maakt al weken ruzie met Brussel over de aanleg van een simpele tweebaansweg in het dal van de Rospuda, een moerasgebied dat door biologen uniek en door Warschau een sta-in-de-weg wordt genoemd. Het wegdeel maakt deel uit van de Via Baltica, die van Warschau naar de Estse hoofdstad Tallinn loopt.

Morgen verloopt het ultimatum dat Brussel een week geleden stelde, met een oproep om de aanleg van een brug over het beekdal te staken. Eurocommissaris Stavros Dimas (Milieu) stapt mogelijk deze week nog naar het Europese Hof van Justitie in Luxemburg als Polen niet luistert. Jerzy Polaczek, de Poolse minister van Transport, heeft al laten weten dat hij het Poolse standpunt graag aan de rechters uitlegt.

Polen heeft verreweg het slechtste weggennet van de EU en een spectaculair aantal verkeersdoden per jaar, met name in steden als Augustów, dat naast het beekdal ligt. Augustów wil een ringweg bouwen, maar daarvoor zullen ergens bomen moeten sneuvelen, want de stad wordt aan alle kanten ingeklemd door bossen en meren. In Polen is dat eerder regel dan uitzondering. Deze ruzie is dan ook een voorbode van vele soortgelijke ruzies, waardoor Polen miljoenen aan Europese subsidie kan mislopen.

Het moerasdal staat in de Europese milieubijbel, Natura 2000, een lijst van gebieden die speciale bescherming genieten, zo bevestigt een woordvoerder van het Poolse ministerie van Milieu desgevraagd. „Maar een door de milieubeweging aangedragen alternatieve route, om het dal heen, gaat ook door een gebied dat onder Natura 2000 valt”, zegt hij. De boodschap is duidelijk: de milieubijbel weegt loodzwaar op Polen.

De Poolse regering heeft het Rospuda-dal overigens zelf aangewezen als beschermd gebied. In april 2004 leverde Polen, pal voor toetreding tot de EU, een voorlopige lijst in, met 72 vogelnamen en 184 natuurgebieden, 4,2 procent van het totale oppervlak. Te weinig, riep de milieubeweging. Het Europese gemiddelde is 9,9 procent. In december 2004 publiceerde zij een eigen lijst, die minstens twee keer zo lang is.

De commissie wacht nog steeds op een definitieve lijst van de Poolse regering. Vorig jaar maande zij Polen al tot spoed. Het Poolse ministerie van Milieu zegt desgevraagd dat het zich houdt aan het met de commissie afgesproken tijdschema. Lokale media meldden dat een getergde Dimas inmiddels de lijst van de milieubeweging accepteert. Maar Warschau zegt dat er geen wetenschappelijke grondslag is voor dat document.

En zo ontpopt Polen zich opnieuw als enfant terrible van de EU. Brusselse diplomaten mopperen wel vaker over Poolse stijfkoppigheid, zoals die keer dat Polen Europese onderhandelingen met Rusland over de hernieuwing van een samenwerkingsverdrag blokkeerde, een impasse die nog steeds niet is doorbroken. Eind vorig jaar had Polen ook opeens bezwaren tegen een deal over uitwisseling van gevangenen. Voor Polen geldt nu een uitzonderingsregeling.

Toch doemt ook opnieuw de vraag op of de Europese milieueisen, die door en voor het sterk geïndustrialiseerde West-Europa zijn ontworpen, wel geschikt zijn voor Centraal-Europa. Wegenbouwers in Polen vrezen dat het leggen van asfalt steeds moeilijker wordt. En dat terwijl Warschau er voor het eerst in zeventien jaar geld voor heeft, van diezelfde EU die nu zo moeilijk doet.

Dimas benadrukt dat hij niet tegen wegenbouw is. Hij lijkt zich vooral te ergeren aan het procedurele moeras in Polen. Bouwen in natuurgebied mag, maar is onderworpen aan strenge eisen. De status van het gebied moet duidelijk zijn, onderzoek naar de gevolgen voor het milieu is verplicht en de schade moet gecompenseerd worden. „Wat we van de Poolse regering vragen is met ons te discussiëren”, aldus de eurocommissaris. Niettemin gaf de Poolse overheid onlangs toch het groene licht voor de bouw van de ringweg.

Minister Polaczek heeft op de valreep aangeboden de verwachte kap van 22.000 bomen te compenseren met de aanplant van één miljoen nieuwe bomen ergens anders. Maar de in Brussel gevestigde milieuorganisatie CEE Bankwatch vindt dat onzinnig. „Dat is alsof je zegt: we vernietigen Kraków (de mooiste stad van Polen, red.), maar dan bouwen we vijf nieuwe steden van die omvang”, zegt Magda Stoczkiewicz, een Poolse medewerker van die club.

Ook Dimas is niet overtuigd en lijkt vastbesloten zijn rechtszaak door te zetten. Een bij de zaak betrokken EU-ambtenaar zei vorige week dat hij zich niet kan herinneren dat zoiets eerder is gebeurd. Brussel heeft wel eens een beroep gedaan op natuurrichtlijnen om een einde te maken aan de jacht op zeldzame vogels in een lidstaat (Italië), maar is nog nooit naar de rechter gestapt om op het laatste moment de aanleg van een weg te stoppen.