‘Eerste Kamer saboteert niet zomaar een wetsvoorstel’

De peilingen voorspellen dat de huidige coalitie mogelijk geen meerderheid krijgt in de Eerste Kamer. „Dat leidt alleen maar tot een beter debat”, zegt de SP-fractievoorzitter in de senaat.

„Hij overschat zijn macht”, zegt Uri Rosenthal fractievoorzitter van de VVD in de Eerste Kamer. „Hij spreekt voor zijn beurt”, is het oordeel van zijn SP-collega Tiny Kox. De senatoren kapittelen de oproep van CDA-premier Jan Peter Balkenende om „niet op voorhand politieke spelletjes te spelen in de Eerste Kamer”.

Peilingen voorspellen dat de regeringspartijen CDA, PvdA en ChristenUnie na de provinciale verkiezingen van morgen hun meerderheid in de senaat kunnen verliezen. Een peiling van Maurice de Hond geeft de huidige coalitie nu 48,5 procent van de stemmen. De oppositie in de senaat kan in dat unieke geval wetsvoorstellen van het kabinet tegenhouden. En daarmee kan de Eerste Kamer ineens in het centrum van de politieke macht terechtkomen.

„Maar dat duurt nog even”, zegt Rosenthal. De nieuw gekozen Provinciale Staten kiezen op 29 mei de nieuwe Eerste Kamer, die vervolgens op 12 juni wordt geïnstalleerd. „Voorlopig heeft Balkenende nog niks te vrezen”, zegt de VVD-senator.

De senatoren zeggen dat zij er niet op uit zijn het kabinet-Balkenende IV te dwarsbomen in de senaat. De Eerste Kamer is er om wetsvoorstellen die de Tweede Kamer heeft goedgekeurd, alsnog te bekijken. Maar anticiperend op de uitslag hebben VVD en SP al gezegd dat de zogenoemde Bos-belasting – een extra belasting voor mensen die eerder stoppen met werken – wat hun betreft niet doorgaat. Kox: „Als de nieuwe coalitie in de senaat geen meerderheid heeft, dan kan dat alleen maar tot een verbetering van het debat leiden. En dus tot een verbetering van de wet. Noch de SP, noch de VVD zal bij binnenkomst van een wet zeggen: saboteren die zaak.”

Rosenthal: „Het is geen geheim dat mijn partij niet staat te springen bij zo’n belasting.”

De politiek leiders van VVD en SP in de Tweede Kamer, Mark Rutte en Jan Marijnissen, hebben op Valentijnsdag samen geluncht om de strategie van de oppositie tegenover het kabinet te bepalen. Hun collega’s ‘aan de overkant’ hebben dat niet gedaan. „We kennen elkaars politieke standpunten”, zegt Tiny Kox. „We zitten hier wel gezellig aan één tafel, maar over heel veel zaken zijn we het oneens.” Uri Rosenthal: „Fundamenteel en maximaal oneens”.

Premier Balkenende spreekt over ‘politieke spelletjes’ in de senaat. Horen die daar niet thuis?

Kox: „Het is raar om te zeggen dat de Eerste Kamer niet politiek moet zijn. De Eerste Kamer is zo machtig als ze zelf wil. Grondwettelijk zijn wij niet ingeperkt. Als je dat niet wilt, dan moet je hier ambtenaren en technocraten neerzetten.”

Rosenthal: „Het begrip ‘politiek primaat’ kom je in de Grondwet niet tegen. Hoe beter de Tweede Kamer haar werk doet, hoe makkelijker wij het hebben. Een warrig compromis in de Tweede Kamer, wordt hier in de Eerste Kamer omgezet in duidelijke resultaten.”

Kox: „Neem de zorgwet van eind 2005. Daarin zaten grote mankementen en daar moest iets aan gebeuren. Hanny van Leeuwen (CDA-senator, red.) heeft er nog veel aan veranderd. Dat krijg je als de Eerste Kamer iets moet corrigeren, wat de Tweede Kamer verzuimt goed te regelen.”

Is dat een taak van de Eerste Kamer?

Kox: „Ik vond het goed. De wet is er beter door geworden.”

Is de positie van de Eerste Kamer de afgelopen jaren veranderd?

Kox: „De Eerste Kamer is robuuster geworden. Ministers en staatssecretarissen nemen de Eerste Kamer serieuzer.”

Rosenthal: „Schmieren is er hier niet bij. Het is een verschil in sfeer. Je zit bovenop elkaar. De lichaamstaal is helder. Je kijkt de ministers recht aan. De Eerste Kamer gaat op een aantal punten systematischer, consistenter met een wetsvoorstellen om, bijvoorbeeld bij Europese wet- en regelgeving.”

Bevat het coalitieakkoord veel onderwerpen waar jullie op voorhand neen tegen gaan zeggen?

Kox: „In het regeerakkoord staat veel, maar er staat op cruciale punten juist te weinig. Deze coalitie is een verstandshuwelijk, dus moeten we de concrete wetten afwachten.”

Rosenthal: „Men gaat nu honderd dagen praten. En dan krijgen we Prinsjesdag, de begrotingen, en op basis daarvan de wetgeving. Dat duurt dus lang.”

Kox: „Daar maak ik mij ook zorgen om. Gratis schoolboeken, daar is iedereen het mee eens. Regel dat dan, en verspil geen tijd.”

In een coalitie met het CDA was de VVD tegen een onderzoek naar de Nederlandse missie in Irak. Nu kan de Eerste Kamer ook om een parlementair onderzoek vragen, als een meerderheid dat wil.

Rosenthal: „Ja, maar de argumenten van toen gelden voor ons nog steeds, wij zijn er tegen.”

U bent wetenschapper, vóór waarheidsvinding. De politieke reden om tegen zo’n onderzoek te zijn, de positie van premier Balkenende, is voor u komen te vervallen.

Rosenthal: „Dat is zo, maar toch blijven we tegen.”

Kox: „Het is een kwestie van tijd. Alle oorlogen waar Nederland bij betrokken is geweest, hebben geleid tot een parlementair onderzoek. En dat zal ook nu gebeuren. Is het niet nu, dan wel over tien jaar. Ik weet niet veel dingen zeker, maar dit onderzoek gaat er komen.”

Uit een recente enquête blijkt dat ruim dertig procent van de kandidaten voor de Provinciale Statenverkiezingen vindt dat de senatoren rechtstreeks moet worden gekozen.

Rosenthal: „In theorie zou het mooi zijn. Een rechtstreekse verkiezing betekent het einde van het zogenoemde tweekamerstelsel. Dat vind ik een stap te ver. Ik hecht aan de unieke functie van de Eerste Kamer, de chambre de reflexion.”

Kox: „Wij zijn voor modernisering. Waarom voeg we de Tweede en Eerste Kamer niet samen? Op dit moment verricht de Eerste Kamer erg nuttig werk op het terrein van uitvoerbaarheid, de haalbaarheid, de relatie met internationale verdragen. Maar dat zou ook door één kamer kunnen gebeuren. Ik constateer nu dat het niet gebeurt. We krijgen wetten die rammelen.”

In de SP-campagne voor de Provinciale Statenverkiezingen staat de fractievoorzitter in de Tweede Kamer, Jan Marijnissen, centraal, terwijl mensen hem niet kunnen kiezen.

Kox: „Je hebt een dubbele stem, je kiest de provinciale staten en de Eerste Kamer. En Jan zegt ook: je kunt een appreciatie geven van de politieke ontwikkeling in het land.”

Rosenthal: „Je hebt twee stemmen, maar er zit ook een oordeel in over het huidige kabinet. Staatsrechtelijk kies je voor de Provinciale Staten. In theorie is er veel voor te zeggen om de verkiezing van de Eerste Kamer los te koppelen van de Provinciale Staten. En dat de senaat weer echt de regio’s vertegenwoordigt.”