Vijftig jaar zout en vet

De eerste chipsmaker in Nederland – Smiths – viert het vijftigjarig bestaan.

Het aardappelzoutje zelf is ouder dan het feestvarken.

Wie staat er vandaag, in deze chipsvolle tijden, bij stil dat het chippie er ooit niet was? Nog geen vijftig jaar geleden zat Nederland zonder zoutje op de bank, naast het zwembad of in de bios.

Vijftig jaar terug was het ook onmogelijk om voor te stellen dat tegenwoordig bijna een half miljoen kilo chips per jaar door de Nederlandse bevolking wordt verorberd – overigens maar een beperkt deel van de totale 524 miljoen kilo ‘snack- en zoetwarenconsumptie’ in 2005. Chips zijn een relevant voedingsartikel geworden sinds de oprichting van de eerste Nederlandse chipsfabriek, Smiths, in 1957.

Waar begon het succesverhaal van het gefrituurde plakje aardappel? Een deel van het goede antwoord is: in Broek op Langedijk, Noord-Holland. Daar stak in 1957 een groep aardappelhandelaren de koppen bij elkaar om gezamenlijk de afzet te verhogen. Na een mislukt avontuur met chemisch geschilde aardappelen in kleinverpakking – de overheid verbood het chemisch procedé – werd gezocht naar een nieuw idee. Of chips niets was, vroeg een vertegenwoordiger van Albert Heijn. Waarop handelaar G. Kistemaker naar Engeland vloog om contact op te doen met mensen die wisten hoe je op industriële schaal chips produceerde.

Al snel zat hij aan tafel bij Cyril Scott, zoon van meneer Smith, de net overleden oprichter van Smith’s en de grootste chipsfabrikant van Groot-Brittannië. Scott had wel oren naar een bolwerk op het vasteland. Fabrieksexpertise en aardappelaanvoer vonden elkaar en begin 1958 werden de dure contracten getekend. De rest is, zoals dat heet, geschiedenis.

Onder de naam Smith’s – toen nog met apostrof – gingen, en ik citeer een jubileumkrant, ‘op 23 mei, na lange voorbereidingstijd, de eerste aardappelplakjes het kleine oventje in’. Vertegenwoordigers trokken met showdozen het land in, met zakjes ‘crisps’ waarin het zout in een losse wikkel zat verpakt – oudere lezers zullen het zich nog herinneren.

Stap voor stap werd een markt opgebouwd, soms tegen de stroom in, want zowel het woord crisps als het merk Smith’s zei mensen niets. Na een paar jaar begon het te lopen en ook goed. Hoeveel chips er sindsdien van de band zijn gerold, houdt Smiths liever voor zich. De groei van het aantal werknemers zegt genoeg: vijf jaar na de start telde de fabriek in Broek op Langedijk al honderd werknemers, een jaar later tweehonderd en vandaag de dag 1240.

Zoals bij veel modern voedsel begon de opmars van chips in de VS. In een restaurant in Saratoga Springs, New York, vond in 1853 een gast van kok George Crum de French fries niet dun genoeg. Deze sneed daarop een aardappel met een schaaf in de platst mogelijke schijfjes en bakte die bruin zodat de gast onmogelijk nog kon klagen. Dat deed hij inderdaad niet: de klant prees de chips de hemel in, waarna ‘Saratoga Chips’ tot het standaard menu behoorden.

In de jaren twintig volgde stap twee, toen handelaar Herman Lay het product in zakjes stak en uit de auto ging verkopen: het begin van het Lay’s imperium en de massale verspreiding van chips en zoutjes.

Voor Nederland is er nog een ander antwoord mogelijk op de vraag waar chips vandaan komen. Ook in Nederland zijn chips ooit ‘uitgevonden’, los van de VS waarschijnlijk, al is onmogelijk te achterhalen door wie en waar. Chips zijn namelijk zo eenvoudig uit te vinden dat iedere huismoeder het kan.

Lees bijvoorbeeld het recept voor ‘Pommes Chips (Spaanderaardappelen)’ in Aardappel Allerlei van E.J. Wilzen-Bruins uit 1942, een boekje uit de serie Kookboekjes voor deze tijd: ‘De aardappels schillen, wassen en op een komkommerschaaf in dunne plakjes verdelen. Frituurvet dampend heet laten worden. De schijfjes stuk voor stuk in het hete vet laten glijden en goudgeel en knappend bakken’. Geloof het of niet, maar daar staat het, zwart op wit: in de oorlog, tijd van schaarste, at men chips.

Rectificatie / Gerectificeerd

De auteur van het artikel Vijftig jaar zout en vet (pagina 20, 5 maart) heet Arjan Terpstra, niet Arjen. In de onderkop staat Saragota, de plaats heet Saratoga Springs. De beelden werden geleverd door Smiths/Pepsico. Het zijn geen affiches, maar reclamekaarten die op ware grootte zijn afgebeeld.