‘Surrealistische kliffen, met Vivaldi, nog dramatischer’

De in Bulgarije geboren Antoaneta Popova (35) was afgelopen week op expeditie naar de Zuidpool. Voor klimaatadvies aan het bedrijfsleven. Als duurzaamheidsadviseur werkt ze bij IMSA Amsterdam. Ze woont met partner Tamer in Amsterdam.

„We lijken wel kinderen om een kerstboom.”

Antoaneta Popova

Woensdag 21 februari

Ushuaia, de hoofdstad van Vuurland. De Argentijnen noemen het Fin Del Mundo, einde van de wereld. Dit is de zuidelijkst gelegen stad ter wereld, op de oever van het Beaglekanaal en omgeven door de Martialbergen. We gaan zo dadelijk aan boord van een schip dat ook Ushuaia heet, samen met 65 kopstukken in spe uit Europa, China, Rusland, Australië en de VS. Managers uit het bedrijfsleven, ondernemers op het gebied van duurzaamheid en duurzame energie, journalisten, wetenschappers, leraren en studenten. Onze bestemming is Antarctica, de laatste wildernis op aarde. We maken deel uit van de vijfde Antarctica-expeditie (IAE5) van Robert Swan, de eerste mens die zowel naar de Noord- als de Zuidpool liep. De deelnemers aan deze expeditie zijn uitverkoren om straks thuis als klimaatambassadeurs te fungeren.

Ik vertegenwoordig het Instituut voor Milieu en Systeem Analyse (IMSA), een denktank op het gebied van duurzaamheid en innovatie. Samen met collega Mark Olsthoorn, die in 2003 in Australië met de zonnewagen Nuna 2 de World Solar Challenge won. Ik geef tekst en uitleg over klimaatverandering en CO2-reductie.

Doe ik een pleister achter mijn oor of neem ik een pil tegen zeeziekte? Of allebei? Dat was de kernvraag van de dag. Ben ik moe van de bijwerking of is het de kater na het feestje van gisteravond? Wetende waar we heen gaan, voel ik me nu echt alsof ik het einde van de wereld heb bereikt. We zijn aan boord van een nogal klein schip (niet meer dan honderd meter lang) en het dringt tot me door dat dit een riskante onderneming is en zeker geen doorsnee-toeristenuitstapje naar de Zuidpool.

Donderdag

Vandaag zijn we begonnen aan de oversteek van de Straat van Drake, ook bekend als de stormachtigste en onstuimigste zeestraat ter wereld. Na vier dagen vol met introducties en voorbereidingen, ziet de agenda voor vandaag er bijzonder comfortabel uit: 9.00 uur ontbijt, daarna rusten, om 13.00 uur lunch en weer rusten tot het diner om 19.00 uur. En daarna weer rusten.

Maar nu weet ik waarom. Toen ik vanmorgen wakker werd leek zelfs deze agenda me veel te vol. Robert Swan zei dat vorig jaar maar vier mensen het ontbijt hebben gehaald. Vandaag waren het er meer dan twintig. De eetzaal bereiken was alsof ik de Everest moest beklimmen. Later vielen er mensen van hun stoelen en vlogen er afvalbakken door de gang. Je kunt maar een ding doen tijdens de oversteek: slapen. „Een gladdere zee bestaat hier niet”, zegt Robert. We hebben blijkbaar ontzettend veel geluk met het weer.

Vrijdag

De zee is nu veel rustiger. Onze agenda is hetzelfde als gisteren. Langzaamaan duiken er mensen op die ik twee dagen niet heb gezien. Ze knabbelen op een droog biscuitje na meer dan 36 uur zeeziek in hun kooi te hebben gelegen. Robert Swan neemt me apart: „Antoaneta, vandaag leid jij het Milieuteam. Ik heb genoeg feiten en cijfers gehoord, wat voor oplossingen kun je bieden?’ Het team bestaat uit twee Russen, twee Chinezen, een Fransman, een Zuid-Afrikaan, mijn collega en ik. Wat gaan we doen tegen klimaatverandering? Wat kunnen we thuis doen? Wat op kantoor? En wat kunnen we voor ontwikkelingslanden betekenen? Iedereen verwacht nieuwe oplossingen van ons. Een hele uitdaging, maar daar hou ik van.

Zaterdag

Voor het eerst zet ik voet op Antarctica. We gaan het eerste educatiecentrum daar openen. Deze E-base zal Antarctica onder meer via een webcam live op het internet brengen. Hij is volledig met duurzame materialen gebouwd en gebruikt alleen hernieuwbare energie. Decennia lang hebben expedities hun poolbases volgestouwd met materiaal: containers om in te wonen, terreinwagens, tractoren, generatoren. En dan was er nog het huisvuil. Niets werd afgebroken, afgevoerd of opgeruimd. En het zou er de volgende miljoen jaar blijven liggen, omdat alles als het ware in de diepvries ging. Swan vond dat idee ondraaglijk. Uiteindelijk heeft hij er zeven jaar over gedaan om de fondsen te vinden en de organisatie te regelen om 150.000 ton rotzooi op te ruimen die op de Russische basis Bellingshausen was achtergelaten. En om deze ervaring wereldwijd te verankeren heeft hij daarna besloten om ieder jaar een groep jonge professionals mee te nemen naar de adembenemende schoonheid van deze witte wildernis.

Er zijn vlaggen en foto’s; een nogal bescheiden ceremonie, maar een mijlpaal na jaren van onderhandelingen met de Russen over de toestemming om de E-base te bouwen. Bellingshausen op zich is een wat teleurstellende plek. Grijs en modderig, met lelijke gebouwen. Niet echt een ijzig, winderig Antarctica. De wetenschappelijke Russische en de Chileense bases liggen tweehonderd meter van elkaar vandaan, maar kennen een tijdsverschil van acht uur. De Chinese basis heeft zijn eigen souvenirwinkel. Ze verkopen er alles, van chopsticks tot postzegels. Aan voorbijkomende toeristen zeker?

Zenovy, een van de Russische wetenschappers die heeft geholpen om het afval op te ruimen en de E-base te bouwen, laat ons de omgeving zien. Hij rent vooruit naar de kolonies pinguïns en zeehonden. Jeans en een doodgewoon jack, dat is alles wat hij aanheeft. Hij zwemt elke morgen in zee. Het water is hooguit drie graden.

Zondag

06.00 uur. „Inspire team, inspire team! Icebergs in front of us”, klinkt de stem van Jumper via de intercom. Hij is onze gids en verantwoordelijk voor de veiligheid aan boord. Iedereen holt naar de brug met de camera in de aanslag, sommigen op slippers, anderen volledig aangekleed. Wat een schouwspel! IJsbergen in alle soorten en maten, maar allemaal drie tot vier verdiepingen hoog en honderd tot tweehonderd meter lang. Ze zijn turkoois van kleur. Niet doordat ze bespoten zijn, maar door de weerkaatsing van de zon. Wat mooi! We lijken wel kinderen om een kerstboom.

Vijf jaar geleden zou dit een heel ongewone aanblik zijn geweest. Deze ijsbergen zijn brokstukken van de grote Larsen B-ijsplaat die door de wind en de stroming naar de punt van het Antarctische schiereiland zijn gedreven. De schuldige is klimaatverandering. Vanavond moet ik een praatje houden voor het aanwezige bedrijfsleven: Coca Cola, BP, Kroll, Tesco, Seven Eleven en Marsh & McLennan Companies. Doen ze het goed? Wat kunnen ze nog meer doen? Hoe kunnen ze hun CO2-uitstoot verminderen? Wat kunnen ze samen doen? Ik weet niet of ik de zee nog steeds in mijn benen voel of dat ik nerveus ben. Op een varende boot 65 hoog opgeleide mensen – onder wie enkele IPCC-sceptici – hierover toespreken is niet eenvoudig.

Maandag

„Antoaneta, ik besef door jou dat we heel anders over onze manier van zakendoen moeten gaan nadenken. Ik denk echt dat we niet genoeg doen. Je was geweldig gisteravond. Je moet deze lezing ook een keer voor onze managers komen houden.” Kan een mens op een betere manier wakker worden? Mijn dag kan niet meer stuk.

Later varen we door het Neumayer-kanaal. Ik geloof niet dat ik ooit een mooier landschap heb gezien. Surrealistisch gevormde kliffen bedekt met onvoorstelbare hoeveelheden sneeuw. Ik sta op de brug. De vrouw naast me heeft tranen in haar ogen van ontroering. De kapitein laat Vivaldi horen, wat het geheel nog dramatischer maakt. We gaan even van boord. Op de weg terug naar het schip duikt er een zeeluipaard uit het water op en kijkt me recht in de ogen. Dit is het grootste roofdier van de Zuidpool. Voor onze ogen scheurt hij een schattige kleine gentoo pinguïn uit elkaar. Camera’s flitsen om het allemaal vast te leggen.

Vannacht kamperen we aan land bij de Dorianbaai. Geloof het of niet, ik heb nog nooit in een tent geslapen.

Dinsdag

Kamperen was meer schok dan plezier. „Laagjes, laagjes, laagjes.” Zelfs ’s zomers, wanneer het niet kouder wordt dan min vijf, hoor je dat minstens tien keer per dag. Metaxa drinken, dansen op de Abba-liedjes van iemands mobieltje, sumo in de sneeuw, ik vond alles leuk behalve het slapen. Ik telde de seconden af tot we om 6 uur weer aan boord mochten. Ik heb het gedaan, maar zelfs met zeven paar sokken krijg je me niet nog eens zo ver.

We varen door het LeMairekanaal. Het is alsof iemand hier een Noorse fjord heeft laten vallen. Ik ben verliefd op de pinguïns die over het water stuiteren. We zijn aan het barbecuen. Aan dek. De wind snijdt in mijn gezicht.

Woensdag 28 februari

De laatste dag voordat we de Straat van Drake weer oversteken. Wat we hier meemaken is wel zeer uitzonderlijk. Thuis kennen we niet die totale eindeloosheid en de totale leegte, gevuld slechts met stilte, natuurkracht en ademloze bewondering. Het maakt iedereen klein, het geeft iedereen een gevoel van ontzag voor de grootsheid van de natuur en de kwetsbaarheid van de planeet. Om mij heen voel ik een zinderende gemotiveerdheid. Swan is een leider zonder weerga, die nu al jaren de bestuurskamers van grote ondernemingen afreist om daar het verhaal van de smeltende ijskappen te vertellen. De volgende keer moeten de bestuursvoorzitters zelf maar eens mee. We maken een feestje van onze laatste avond: ‘Piraten op de Zuidpool’. Morgen begint het International Polar Year. Dat betekent meer onderzoek en meer aandacht voor de Zuidpool. Werk aan de winkel dus. Maar nu eerst naar huis!