Prettige Eerste Kamerverkiezingen

Redacteur NRC Handelsblad

Wilt u woensdag ook gaan stemmen voor de Eerste Kamer? Jammer, want dat mag niet. Het is een van de twee Kamers van het Nederlandse parlement, iedere wet moet er worden goedgekeurd, de 75 senatoren kunnen straks een Irak-enquête uitschrijven, maar u moet rustig afwachten wie er namens u in komen. Eind mei wijzen de 564 leden van de twaalf Provinciale Staten, die u woensdag wel mag kiezen, de leden van de senaat aan.

Deze bizarre gang van zaken is alleen historisch verklaarbaar. De Eerste Kamer was een uitvinding voor Belgische baronnen. Ook de Nederlandse versie moest vooral de Koning beschermen tegen de volkse Tweede Kamer. Die getrapte verkiezing gaf ook een extra stem aan de regio. Even achterhaald in een tijd waarin je binnen een paar uur door alle twaalf provincies kunt rijden: het is een fictie dat de senaat op een aparte manier de wil van ‘de mensen in het land’ vertegenwoordigt.

De kronkel in het systeem werd me weer eens duidelijk toen ik een paar dagen geleden in een radioprogramma zat met een alleraardigste VVD-senator die uitlegde dat we deze week naar provinciale onderwerpen moesten kijken. Het gaat woensdag niet om de landelijke verhoudingen. Dat is een spelletje van de media en de partij-incrowd. Nee, de kiezers moeten zich uitspreken over wegen, wonen en werken in hun eigen provincie. Leid de aandacht niet af met gepraat over de Eerste Kamer.

Niemand weet wie in zijn eigen provinciebestuur zit, laat staan waar de provinciale politieke strijd over gaat. Toen de Randstedelijke Rekenkamer een paar weken geleden waarschuwde dat bij de aanleg van de RijnGouweLijn Oost (een ‘lightrail’verbinding tussen Gouda, Alphen, Leiden, Katwijk en Noordwijk) meer ongedekte dan gedekte uitgaven waren te verwachten, bleef het muisstil. De provincie Zuid-Holland mompelde wat in de marge en de publieke opinie kon geen geeuw opbrengen. Wat is 125 miljoen onbegrote kosten op een project van 215 miljoen in een tijd waarin de HSL en de Betuweroute iedere week zo’n overschrijding hebben?

Onverschilligheid voor het provinciebestuur is niet met een weekje campagne te ondervangen. Het is mooi dat betrokkenen dezer dagen hun provinciegenoten langsgaan om over de ‘doorstart’ van het vliegveld Twente of fatsoenlijk openbaar vervoer in Zeeland te praten. Dat het zindert in de zaaltjes is overdreven, maar we hebben het systeem en wie niet stemt mag later niet klagen. De kandidaat-Eerste Kamerleden wachten intussen in het schemerduister op hun lot.

Op de websites van de verschillende partijen is goed te zien wie wel het verband tussen Provinciale en Eerste Kamerverkiezingen legt. De SP, die nog steeds de kwiekste website onderhoudt, onderstreept dat de kiezer in wezen twee stemmen uitbrengt. De provinciale kandidaten komen (hoorbaar) aan het woord en de kandidatenlijst voor de Eerste Kamer is makkelijk vindbaar.

GroenFemke reist zo te zien ook het land af voor de verkiezingen van woensdag, de provinciale lijsttrekkers vertellen hun verhaal, maar de Eerste Kamer komt niet in beeld, en overigens is Halsema geen kandidaat. Eenzelfde beeld bij Mark Rutte, die zijn ontbijtcasts voortzet. Opnieuw de kans snel naar uw eigen provincie te surfen, maar VVD-Eerste Kamerlijsttrekker Rosenthal komt pas verder weg in zijn weblog aan het woord en hij heeft Nova nodig om kloeke oppositie tegen de ‘Bosbelasting’ aan te kondigen (Verhagen is voortaan op reis dus de kreet is beschikbaar).

Wie niet veel aandacht aan de politiek besteedt haalt meestal de schouders op over de Eerste Kamer. Opheffen die hap, is een gebruikelijk geluid. Een op de vijf leden van Provinciale Staten deelt die mening. Dat zijn wel de mensen die de senatoren aanwijzen. Uit een opiniepeiling van de Stichting Het Nieuwe Stemmen blijkt verder dat een derde van die Statenleden vindt dat de Eerste Kamerleden direct gekozen moeten worden.

Over zin en onzin wordt al twee eeuwen gepraat. Door de zittingstermijn van de leden gelijk te trekken met die van de Tweede Kamer (1983), is de angst voor concurrentie met de Tweede Kamer vergroot.

Vroeger werden de senatoren voor negen, later voor zes jaar gekozen, en in etappes vervangen. Nu zij als één blok en zo kort na de Tweede Kamer worden gekozen, is hun samenstelling de meest recente uitdrukking van de volkswil, ook al zit daar die malle provinciale trap tussen. Stel dat de meerderheid van november straks geen meerderheid meer heeft. Daarom ging de formatie zo razendsnel (drie maanden).

Al komen zij meestal maar één dag in de week naar Den Haag en doet de Tweede Kamer graag of de Eerste Kamer niet bestaat, de senaat heeft vrijwel alle bevoegdheden die de echte Kamer ook heeft. Het ontbrekende recht van amendement is in de loop der jaren losgepingeld door van ministers toezeggingen te vragen als voorwaarde voor goedkeuring van wetsontwerpen. Laatst gebeurde dat nog bij de Splitsingswet Energiebedrijven.

De Eerste Kamer kan volledig politiek strijdbaar zijn, maar is het ook nuttig? Noorwegen is het laatste Scandinavische land dat het voortaan met één Kamer gaat doen, net als Portugal en Griekenland. Het kan dus ook zonder. Zoals gebruikelijk debatteert Nederland periodiek over de onheldere betrekkingen tussen de buren van het Binnenhof. En verandert niks. Zeker niet aan de Grondwet.

Parlementair historicus J.Th.J. van den Berg stelde daarom in zijn Leidse afscheidscollege (september 2006) voor de Eerste Kamer zo in te richten dat zij vooral gaat waken over de kwaliteit van de wetgeving. Geef die Kamer daartoe het recht van amendement opdat de Tweede Kamer haar vaak slordige wetgeving kan fatsoeneren. In ruil zou de Eerste Kamer vetorecht en begrotingsrecht moeten inleveren. De echte politieke afwegingen horen in de Tweede Kamer thuis.

Een bescheiden en zinvol voorstel, dat (mede daarom) weinig kans maakt te worden gerealiseerd. Kijk dus niet op als de nieuwe meerderheid in de senaat straks korte metten maakt met de hervorming van de AOW, waar onder leiding van Wijffels zo zwaar over is gecompromist. Of toch gaat onderzoeken waarom premier Balkenende de groezelige geheimen van Downing Street en het Witte Huis inzake de Irak-oorlog tegen iedere prijs wil beschermen.

opklaringen@nrc.nl