Debat over positie ultraorthodoxen laait weer op

Het verzet tegen speciale bussen voor ultraorthodoxe joden, waarin mannen en vrouwen gescheiden worden, is hypocriet, zegt een feministische rabbijn. Het debat over de positie van de haredim in Israël laait weer op.

Een Israëlische Rosa Parks wil Naomi Ragen, schrijfster van romans en succesvolle toneelstukken, beslist niet worden. Maar toen een haredische man, in zwart pak, met brede hoed, baard en het postuur van een sumoworstelaar, tegen haar begon te schelden omdat zij volgens hem in de mannensectie van de bus zat en niet, zoals betamelijk, achterin het vrouwengedeelte, kwam zij in opstand. „Talibaan-bussen horen niet thuis in Israël”, zegt Ragen over het tien jaar oude fenomeen van de mehadrin, de speciale bussen voor ultraorthodoxe haredim (‘de ware gelovigen’). Op dertig lijnen rijden deze bussen met gescheiden ingangen en vakken voor mannen en vrouwen, waardoor kuisheid tijdens de busreis gegarandeerd moet zijn. Vrouwen in korte broek of T-shirt worden uit deze bussen geweerd.

Ragen heeft met vier andere vrouwen een zaak aangespannen bij het Hooggerechtshof. De procedure tegen het nationale busbedrijf Egged en het ministerie van Transport, dat in 1997 de buslijnen bij wijze van tijdelijk experiment instelde, begint morgen.

De zaak is een nieuw hoofdstuk in het heftige, bij vlagen gewelddadige debat over de bijzondere positie van de 450.000 ultraorthodoxe joden in Israël, die hoofdzakelijk in Jeruzalem, Bnei Barak bij Tel Aviv en Modiin Ilit wonen. Voor Orly Erez-Likhowski, advocaat van de vijf vrouwen, is het hoog tijd dat de toenemende politieke invloed van haredische gemeenschappen (zo’n acht procent van de joodse bevolking ) wordt beperkt.

„Het is een culturele en juridische strijd tegen fundamentalisme”, zegt hij. Daarin wordt hij gesteund door de seculiere media en een aanzienlijk deel van de bevolking. Seculier Israël (53 procent van de joodse bevolking) heeft het niet altijd op met wat denigrerend ‘de zwartjassen’ worden genoemd. Dat onbegrip over de groepen die zichzelf beschouwen als de ‘echte joden’ werd onlangs versterkt door een ultraorthodox decreet waarin vrouwen wordt verboden een academische graad te verwerven.

Toch was Naomi Ragen, zelf orthodox en zeer vertrouwd met de wereld van de haredim, geschokt na haar busrit. „Ik was stomverbaasd, ik was niemand tot last, ik zat Vanity Fair te lezen en die mannen werden steeds agressiever. Mijn antwoord, dat nergens in de halacha (joodse wetten) staat dat mannen en vrouwen in bussen gescheiden moeten reizen en het feit dat ik bleef zitten waar ik zat, maakte hen alleen maar kwader.”

Toch is het geen uitgemaakte zaak dat het Hooggerechtshof, geleid door een seculiere, vrouwelijke president, zal besluiten de buslijnen op te heffen of het rabbinale besluit vrouwen verder studeren te verbieden, zal veroordelen. En dat is volgens dr. Einat Ramon, de eerste vrouwelijke rabbijn van Israël, maar goed ook. Natuurlijk, gebruik van geweld en schelden keurt de feministische rabbijn af. En het rabbinale verbod op een universitaire studie vindt zij verschrikkelijk.

Ramon, die twintig jaar geleden voor grote ophef zorgde toen zij werd ingewijd als conservatieve rabbijn en die als vrouw het geestelijk ambt niet op de kansel mag uitoefenen: „Ik vind de strijd tegen de speciale bussen zeer hypocriet. Het is een vorm van acceptatie van intolerantie in onszelf. Wat is er eigenlijk tegen om in bepaalde buurten rekening te houden met gevoeligheden en gebruiken van traditioneel ingestelde bewoners die hun manier van leven willen beschermen en zichzelf en hun kinderen niet willen blootstellen aan allerlei invloeden? Dat accepteren is een noodzakelijke tolerantie in een multiculturele, multireligieuze samenleving.”

Ramon, decaan van het Schechter Instituut voor Joodse Studies, had „natuurlijk” liever een synagoge geleid, maar vrouwelijke rabbijnen – na haar zijn er nog vier gewijd – worden niet of nauwelijks geaccepteerd, laat staan gevraagd als er vacatures zijn. „Ik vind het scheiden van mannen en vrouwen in bepaalde bussen een aanzienlijk kleiner probleem dan de structurele ongelijkheid tussen mannen en vrouwen in de seculiere samenleving, thuis en op het werk. Ik weet niet wat erger is: reizen in een bus met gescheiden vakken, of in een gemengde bus betast te worden.”

Ze zegt de verontwaardiging in de naar binnen gekeerde haredische wereld over de buskwestie te begrijpen. „Traditioneel levende gemeenschappen in de drie monotheïstische godsdiensten voelen zich meer dan andere groepen bedreigd door de globalisering. Zij willen hun eigen waarden en normen beschermen tegen westers individualisme en liberalisme. Het is geen toeval dat rabbijnen pas rigide zijn geworden na het begin van de moderniteit en de verlichting. De rabbijnen in de antieke tijd waren aanzienlijk toleranter.”

De buskwestie leidt volgens Ramon alleen maar af van belangrijker zaken. Ze is nu verwikkeld in een strijd om rabbijnen van de conservatieve of Masorti-beweging (niet-orthodoxe joden die de halacha wel respecteren) benoemd te krijgen in de rabbinale raden, die het religieuze leven (huwelijken, begrafenissen, echtscheidingen) in Israël besturen. Het Hooggerechtshof heeft de rabbinale raden daartoe gedwongen. Maar uit protest boycotten ultraorthodoxe en orthodoxe rabbijnen de raden, volgens Ramon.

En dan zijn er brandende kwesties als echtscheiding en legerdienst. Vrouwen die volgens de halacha zijn getrouwd krijgen pas na zeer moeizame, jaren durende procedures van rabbijnen toestemming om te scheiden. En de belangrijkste bron van seculiere weerzin tegen ultraorthodoxen in Israël is de vrijstelling van legerdienst. Ultraorthodoxe mannen die hun leven doorbrengen in yeshiva’s (religieuze scholen) werken niet (hun vrouwen wel), zijn vrijgesteld van legerdienst en ontvangen een uitkering.

Rabbijn Ramon: „Wij moeten wél onze kinderen aan het leger afstaan, zij niet. Hun zonen en mannen studeren hun leven lang op kosten van de staat, terwijl onze kinderen na hun dienst de universiteit zelf moeten betalen. Ze kunnen niet alleen ontvangen zonder zelf te geven.”