Barbara Visser: 'Sans soleil laat zien hoe wij in elkaar zitten'

In het 21ste en laatste deel van een serie over kunstenaars en hun inspiratiebronnen vertelt beeldend kunstenaar Barbara Visser over haar liefde voor de films La Jetée (1962) en

Sans Soleil (1983) van de Franse regisseur Chris Marker (1921).

'Alle films van Chris Marker gaan over tijd en de manier waarop wij daarmee omgaan. Over hoe wij de geschiedenis weergeven, hoe ons geheugen werkt, en hoe we de dingen die voorbij gaan toch proberen vast te houden. Dat zijn onderwerpen waar ik in mijn eigen werk ook mee bezig ben. Wat ik zo interessant vind aan Markers films is dat je er ontzettend ingewikkeld en filosofisch over kunt doen - dat gebeurt vanzelf na het zien van zijn films - maar dat je dat onmiddellijk weer vergeet zodra zo'n film begint. Een onderwerp als tijd is een behoorlijk abstract gegeven, iets dat moeilijk in woorden uit te leggen is. Maar in zijn films is het iets heel vanzelfsprekends. Markers werk is totaal niet zweverig, het is vooral heel gelaagd.

Derde Wereldoorlog

'La Jetée is een film van 28 minuten die is opgebouwd als een aaneenschakeling van zwartwitfoto's. Wat je ziet lijkt nog het meest op een diashow. Ondertussen vertelt een stem, een voice-over, een fictief verhaal over de Derde Wereldoorlog. Ik heb de film voor het eerst in een arthouse-bioscoop in Londen gezien. En hoewel La Jetée wel een verhaallijn heeft, was hij anders dan de meeste films die ik kende. Heel gestileerd. In de loop der jaren heb ik hem zeker nog tien keer bekeken. Het is een werk dat ik met me meedraag. Als ik het even niet meer weet, denk ik: hoe zou Chris Marker dit probleem oplossen? Hij heeft me erg geholpen bij een kwestie waar ik lang mee geworsteld heb. Ik ben zelf ooit begonnen in de fotografie. Enerzijds een prachtig medium, dat over tijd gaat. Maar anderzijds vind ik het ook een verstikkend medium, omdat het de tijd isoleert. Een oplossing is dan om over te stappen op film of video, maar die media hebben weer een onrust die me niet altijd aanspreekt.

Marker heeft me laten zien dat een combinatie van de twee fantastisch kan werken.

'Wat hij bijvoorbeeld heel goed kan, is binnen één moment een aantal verschillende tijden introduceren. Je kijkt dan naar een beeld dat in het nu is opgenomen. Maar ondertussen heeft de verteller het over een toekomstbeeld van veertig jaar geleden. In La Jetée brengt de vertelstem ons steeds heen en weer in de tijd. Het is een soort tijdreizen. Dat is zoiets moois. Daar ben ik zelf in mijn werk ook altijd naar op zoek, naar manieren om dat zichtbaar te maken. Het was een opwindend gevoel van herkenning toen ik dat werk voor het eerst zag. En het was ook een opluchting om te ontdekken dat het mogelijk was.

Vrouwelijke stem

'Sans Soleil is veel meer een documentaire, een soort essay op speelfilmlengte. De beelden zijn opgenomen in Afrika, Japan en IJsland. Er zijn achtergrondgeluiden, en er is een vrouwelijke stem die over de meest uiteenlopende dingen vertelt. Wat ik ontzettend knap en inspirerend vind is hoe Marker in vijf minuten van een verhandeling over een guerrilla-opstand in Guinee-Bissau op een heel natuurlijke manier kan overschakelen naar de film Vertigo van Hitchcock en dan weer naar een warenhuis in Japan. Hij heeft een bewonderenswaardig overzicht, alsof hij vanuit de ruimte naar de aarde kijkt en de dingen naast en door elkaar ziet liggen. En toch is hij nooit oppervlakkig. Sans Soleil is één groot beeld van hoe wij in elkaar zitten.

'De perceptie van de toeschouwer is een integraal onderdeel van het werk. Heel veel beelden uit Sans Soleil zijn schijnbaar terloops, maar als toeschouwer dicht je er zelf automatisch betekenis aan toe. Op een gegeven moment zie je een beeld van een Japanse gokhal waar Pacman wordt gespeeld, de oerversie van de computergame die in 1983 net op de markt was gebracht. Marker ziet dan onmiddellijk in die Pacman de ultieme metafoor van de mens, die zijn eigen omgeving opvreet. Maar net als je denkt: 'Ja, zo is het', of: 'Dat is toch wel een beetje erg kort door de bocht', is hij alweer ergens anders. Het volgende beeld is dan een begrafenis van een pandabeer, ook iets waar je allerlei symboliek in zou kunnen zien. Steeds denk je dat je weet waar Marker het over heeft, en dan kantelt zijn perspectief weer helemaal. Het is daardoor haast onmogelijk om samen te vatten waar zijn films over gaan. Iemand heeft ooit gezegd dat Markers blik die van een toekomstbewoner is. Zijn werk roept de vraag op: hoe zie je de dingen als je over duizend jaar naar het heden kijkt?

'Het grappige is dat Chris Marker, die het in zijn werk vaak heeft over de media en de perceptie daarvan, er zelf alles aan doet om onzichtbaar te blijven. Als er een portret van hem gevraagd wordt, stuurt hij een foto van zijn kat of zijn uil. Chris Marker is ook niet zijn echte naam. Hij is een Fransman, maar beweert dat hij in Mongolië is geboren. En hij geeft nooit interviews. Een kluizenaar is hij niet, want hij heeft veel samengewerkt met andere filmers, onder wie Alain Resnais. Hij weigert alleen om zelf onderdeel te worden van de media. Marker is altijd een vrij onzichtbare filmmaker gebleven, die vooral een held is voor andere filmmakers. Hij is nooit een hype geworden zoals Godard een hype werd. Maar binnen een kleine kring is al heel lang bekend dat Marker tot de groten behoort.

'Ik was heel blij toen ik een paar jaar geleden ontdekte dat La Jetée en Sans Soleil op één dvd waren uitgebracht. Het is fijn om te weten dat ook als je niet zelf de hele dag aan je pr werkt, er blijkbaar een dag kan komen dat mensen het zien. Dat ze je werk op waarde schatten. Ook al ben je dan de tachtig al ruim gepasseerd.'

T/m 15 april is in Museum De Paviljoens in Almere de overzichtstentoonstelling Vertaalde Werken/ Translated Works, Barbara Visser 1990-2006 te zien. www.depaviljoens.nl