Vredesmonument voor een dappere duif

Je ziet ze wel eens in de buurt van statige landhuizen: duiventillen die exact dezelfde vorm hebben als het moederhuis, maar dan vele maten kleiner. Ook de Apeldoornse nieuwbouwwijk Van Haeftenpark heeft sinds kort zo’n duiventil in de vorm van een miniatuurhuisje. Het witte gebouwtje staat midden tussen de huizen op een hoge paal in het gras. Het is 180 graden gedraaid ten opzichte van het origineel dat ernaast staat: een kruithuisje van bijna een eeuw oud. De nieuwe woonhuizen zijn op het terrein van de voormalige Van Haeftenkazerne (1913) gebouwd. Het kruithuis is een overblijfsel uit de dagen dat de marechaussee er huisde.

De makers van de duiventil, het kunstenaarsduo Broos (bestaande uit Zeger Reyers en Pietertje van Splunter) wilde met hun kunstwerk de geschiedenis van het terrein benadrukken. „We bouwden het huisje als een oorlogsmonument op vredesmissie”, leggen de kunstenaars uit. „Sinds het einde van de koude oorlog zijn terreinen als de Van Haeftenkazerne overbodig geworden. Toch is de wereldvrede helaas niet dichterbij gekomen.”

Tegelijkertijd levert het kunstwerk kritiek op de wijze waarop met het culturele erfgoed wordt omgesprongen. Reyers: „Er stonden op het terrein geweldige gebouwtjes, moderner dan dit kruithuisje, gemaakt van glas en staal. Daar had je er ook een van kunnen laten staan, maar er is gekozen voor dit ouderwetse gebouwtje.”

In eerste instantie was het mini-kruithuisje bedoeld als een tijdelijk werk. Het maakte deel uit van een drie jaar durend kunstproject waarvoor jonge kunstenaars werden uitgenodigd om speciaal voor het Kruithuisje een kunstwerk te maken. „Er zijn in totaal zeven projecten uitgevoerd”, vertelt Anke Land van de Gemeentelijke Adviescommissie Beeldende Kunst Openbare Ruimte, „die allemaal iets deden met de geschiedenis van de specifieke locatie. Daarnaast was het project bedoeld om de bewoners van de wijk in aanraking met kunst te brengen. Er was ook een inspraakcommissie met bewoners, die mee bepaalden welke kunstenaars werden uitgenodigd.” De tijdelijke projecten liepen ten einde. Maar de duiventil van Broos mocht blijven omdat zowel de adviescommissie als de wijkbewoners enthousiast over het werk waren. Land: „Het was een goed doordacht werk, en mensen vonden het toegankelijk.”

Opvallend is dat de duiventil gesloten is. Volgens het informatiebordje bij het onderkomen is de duif die er zou moeten wonen, de Columba Exercitus oftewel de kruitduif, uitgestorven. Het is een mythisch wezen, deze kruitduif, een mix van feit en fictie. Held in de Tweede Wereldoorlog, uitgestorven aan paratyfus en ooit gebruikt om het kruit aan te stampen in kanonnen. Een voorbijganger die zijn herdershond uitlaat, is sceptisch over het bestaan van het beestje: „Er wordt druk over gespeculeerd, er rijzen twijfels!”

De kunstenaars hadden zelf in een eerdere fase een levendige pleisterplaats voor vogels voor ogen. Maar een buurtbewoner in de inspraakcommissie gooide roet in het eten: hij vond het uit principe onaanvaardbaar om kunst en dieren te verenigen. Na veel vijven en zessen besloot Broos de til niet open te stellen, maar op te dragen aan de ex-bewoner, de helaas uitgestorven kruitduif. „Misschien moeten we het fictieve leven van de kruitduif voortzetten op internet”, zegt Reyers, „bijvoorbeeld met een lemma over de duif op Wikipedia.”

Broos, Columba Exercitus, Van Haeftenpark, Apeldoorn. Inl: www.cbkgelderland.nl