Vastgelegd in sluitertijd

Mark Z. Danielewski: Only Revolutions. Random House, 360 blz. € 27,95. De Nederlandse vertaling verschijnt komend najaar bij De Bezige Bij.

Dit wordt ingewikkeld. De hoofdpersonages van Mark Z. Danielewski’s nieuwe roman Only Revolutions zijn twee hopeloze tieners. Ze zijn arrogant, eigenwijs en beleven hun verliefdheid met een verpletterende overtuiging. Ze hebben de onverzettelijkheid van Romeo en Julia en het fatalisme van Bonnie en Clyde. Toch zijn Sam en Hailey geen all American kids in afwachting van hun volwassenheid. Ze zijn namelijk voor altijd zestien. Only Revolutions gaat tegelijkertijd over tienergeluk en oneindigheid.

Sam leeft aan het begin van de roman in het jaar 1863. Dat is opvallend. Want Hailey ontmoet de lezer pas een eeuw later in 1963. En toch trekken beiden met elkaar op. Ze ondernemen gezamenlijk een road trip kriskras door de Verenigde Staten. Sam wisselt hierbij oldtimer af met oldtimer. Hailey zit, vanuit haar perspectief bekeken, beurtelings in dan weer een Ford, dan weer een Ferrari. Het tweetal hoeft niet eens uit te stappen om in een nieuwe automobiel plaats te nemen: de wagens veranderen onder hun zitvlak van gedaante, van bladzijde tot bladzijde. En als het stel een bijbaantje vindt als respectievelijk afwashulp en serveerster heet het op de ene pagina dat ze werken in een bagelshop, op de andere in een restaurant, op weer een andere in een café of een falafeltent. Alles verandert dus continu, behalve Sam en Hailey en hun liefde. Alsof het paar met een lange sluitertijd is gefotografeerd en alles om hen heen vervliegt.

Mark Danielewski debuteerde zeven jaar geleden met het hypnotiserende House of Leaves. Een boek dat tegelijk een psychologische roman, een angstaanjagend horrorverhaal en een bijzonder intelligente parodie op de wetenschappelijke interpretatiedrift is. De schrijver bleek met elk genre uit de voeten te kunnen. Ook deinsde de Amerikaan er niet voor terug om het hele typografische rariteitenkabinet in te zetten. Uiteenlopende lettertypes, die voor verschillende vertellers staan, wisselden elkaar op de bladzijden af. Ook moest de lezer het boek meermaals draaien om scheef of op de kop afgedrukte zinnen te kunnen lezen. Even later mocht hij er een spiegel bij pakken om spiegelschrift te ontcijferen.

Het ontbreekt Danielewski dus bepaald niet aan literair lef. Maar – en dit kenmerkt zijn werk nog het meest – die eigenschap staat een helder plot niet in de weg. Zo kon zijn debuut op hetzelfde moment onversneden literatuur zijn én een bestseller; een tamelijk unieke prestatie.

Ook in Only Revolutions is de auteur druk geweest met de uiterlijke stilering van zijn roman. De aanblik is enerverend en kleurrijk. Het boek is van twee kanten te lezen, er zitten ook twee leeslinten in. De ene kant vertelt het verhaal vanuit het perspectief van Sam. Draai je het boek om dan kijk je door Haileys ogen. Beiden geven een totaal eigen lezing van de gebeurtenissen. Als tweede valt meteen op dat in de kantlijn van elke bladzijde een opsomming van historische feiten staat. Sam en Hailey racen tijdens hun road trip niet alleen door de VS maar ook door de geschiedenis.

De schrijver streefde daarom ook naar een al even energieke taalvorm. Om die reden ruilde hij het doorsnee proza in voor een soort epische poëzie die flirt met de aardsheid van hiphop. Neem zinnen als: ‘Hownow here? / So easily misused? / Flowers from my curls so rudely / removed? Time to just / waste this fucker.’ Of de beschrijving van een achtervolging: ‘Hopstep, doubleflip, / Sam slips out of reach, gliding past / Waiters & Platers, by leaping easily onto / a nearby dessert cart and speedwaying on, / slipducking nonchantly / the astounding mess left wrecked behind.’ Het woordenboek is leeggekieperd en zonodig zijn woorden verbasterd of uit de duim gezogen. Het resultaat is een vaak duistere en dubbelzinnige, maar heerlijk speelse en lichamelijke tekst. Het is dezelfde virtuoze manier van schrijven die de auteur al aanwendde voor zijn novelle The 50 Year Sword.

Only Revolutions is zodoende veel minder toegankelijk dan House of Leaves. Het grootste verschil met zijn debuut is dat Danielewksi als uitgangspunt voor zijn tweede roman een plot heeft genomen dat haast te flauw voor woorden is, terwijl de eerste een uiterst gelaagd verhaal herbergt. Sam en Hailey doen weinig anders dan voortdurend flikflooien en snelheidsovertredingen begaan.

Danielewski is een schrijver die eerder een ‘ervaring’ dan een duidelijk uitgespelde boodschap wil overbrengen. Helaas wordt die ervaring dit maal getekend door verveling. Met hoeveel mythische kracht Sam en Hailey af en toe ook op het gaspedaal mogen duwen, het blijven twee onuitstaanbare pubers. Daar verhelpt het overduidelijke taalplezier weinig aan.