Geweten van de natie

Foto Roel Rozenburg Den Haag:26.2.7 GL-fractievoorzitter Femke Halsema. © foto Roel Rozenburg Rozenburg, Roel

De keuze voor Max Havelaar van Multatuli was een intuïtieve. Het boek staat al jaren onaangeroerd in de kast en de enige keer dat ik het las was, ben ik bang, voor de verplichte boekenlijst op de middelbare school. En bij herlezing vroeg ik me af of ik me er destijds ook niet met ‘geleende’ samenvattingen van af heb gemaakt. Het valt namelijk niet mee. ‘De’ Max Havelaar is naar mijn mening een drammerig en opsommerig boek. Het barst van de herhalingen en de hoofdpersonen zijn zo eenduidig goed of slecht dat zij de werkelijkheid meer lijken te parodiëren dan te verbeelden.

Door literatuurcritici is het boek geroemd om zijn gelaagdheid, humor en taal. Maar zou dit de verkiezing zijn van het ‘mooiste’ boek, en zou ik een serieuze criticus zijn, dan zou ik vanwege het hoogdravende moralisme toch voor een moeilijke taak zijn gesteld. Gelukkig is geen van beide het geval.

Zonder enige twijfel is Max Havelaar het ‘beste’ boek dat in het Nederlandse taalgebied is verschenen. Alle kritiek ten spijt is Multatuli er namelijk in geslaagd om ‘het geweten van de natie’ te boek te stellen, zoals W. F. Hermans het ooit verwoordde. Droogstoppel, ‘makelaar in koffie’ en verteller van het boek, en assistent-resident Havelaar, om wiens belevenissen in Nederlands-Indië het boek draait, zijn de twee archetypische zielen in de Nederlandse borst. Materialistisch en gericht op het eigen gewin, maar ook moralistisch, idealistisch en doordrongen van de noodzaak om collectief onrecht te bestrijden. Meer dan welk geforceerd naturalisatieritueel ook, vormt het niet aflatende conflict tussen deze twee zielen de kern van de Nederlandse identiteit. In een periode waarin politici de Nederlandse identiteit armetierig vastpinnen op het bezit van één of meerdere paspoorten, is de Max Havelaar een leidraad. Het herinnert ons aan onze ambiguïteit: handelaren in nationale welvaart, én onbaatzuchtige, belerende wereldverbeteraars.

Ook zonder de actualiteit is Max Havelaar het ‘beste boek’. Door de combinatie van literatuur en pamflettisme heeft Multatuli de Nederlandse letterkunde naar een hoger plan getild. In de woorden van W.F. Hermans: de Havelaar gaf onze letterkunde nieuw zelfbewustzijn, en een ruimer perspectief dan het „calvinistische chauvinisme”. Multatuli was, aldus Hermans, „een pionier in een vacuüm”.