Met muziek kun je veel repareren

Vannacht kreeg componist Ennio Morricone een ere-Oscar. Maar wat maakt of breekt goede filmmuziek?

Componist Fons Merkies over de ‘do’s’ en ‘don’ts’.

Een mannenkoor puft onheilspellend; oeh-ah-oeh-ah. De panfluit zet een dromerige melodie in. Voor het geestesoog verschijnt als vanzelf het beeld op van een lonesome cowboy op de prairie. Ennio Morricone, componist van onder veel meer de soundtracks van de spaghettiwesterns van Sergio Leone (Per un pugno di dollari; The Good, the Bad and the Ugly) draait er zijn hand niet voor om; muziek die meteen een sfeer schetst.

„In ons vak is Morricone een held, zijn bekroning is zeer verdiend”, vindt collega-filmmuziekcomponist Fons Merkies. „Vooral zijn gave voor melodieën is enorm. In die zin is zijn muziek conventioneel, maar keigoed. Tegenwoordig zijn scores meer sferisch dan melodisch georiënteerd. Denk aan de marimba waarmee American Beauty begint. De componist daarvan is Thomas Newman, dit jaar voor een Oscar genomineerd voor The Good German. Zijn muziek herken je zo. Ook Gustavo Santaolalla (Babel) componeert sferisch en met veel Sound Effects; klanken die geen muziek zijn, maar de sfeer wel versterken. Een met een strijkstok aangestreken olievat, bij voorbeeld. De mix van zulke effecten en een gewoon orkest is ‘in’, maar zal niet snel gedateerd zijn. Dat risico loop je vooral met puur synthetische muziek. Laatst zag ik Thelma and Louise terug. Dat kan echt niet meer. ”

Fons Merkies is op dit moment in het nieuws als componist van de nr.1-carnavalshit Lauwe Pis van Theo Maassen. (,,Een grap, heel weird dat dat een hit werd.”) Hij maakt theatermuziek, onder meer als huiscomponist voor Xynix-jeugdopera, maar tekende ook voor 73 televisie- (Waltz) en filmsoundtracks (Cloaca, In Oranje en De Tweeling).

Een componist werkt op een blanco vel. Hoe begint de filmcomponist?

„Vaak met een script. Maar het werk begint pas echt als de film in beeld helemaal klaar is. Dan componeer ik beeldnauwkeurig de muziek erbij. Dat duurde bij In Oranje drie weken, voor netto ongeveer een uur muziek. Melodisch verzin je een aantal thema’s – bij voorbeeld ‘Remco voelt zich eenzaam’ – en die arrangeer je steeds anders. Hoe, dat leer je het best in de praktijk. Een harparpeggio is sfeervol, maar niet als het orkest er hard doorheen speelt. Gelukkig is juist in filmmuziek veel mogelijk, bij voorbeeld door een instrument apart op te nemen en in de uiteindelijke mix harder neer te zetten.”

Zijn er recepten voor thema’s? Wat droef werkt, en wat blij?

„De clichés? Dan is spannend een aangehouden lage toon met in de hoogte ijle halve tonen. Quincy Jones, verantwoordelijk voor The Color Purple, heeft eens uitgelegd hoe je tranen bij de kijker opwekt. Whoopy Goldberg rent vernederd uit een donkere schuur een hel verlicht korenveld in. Het licht wordt van duister plots fel, en precies dan zet een treurende melodie in. In combinatie met dat helle licht, worden de traanbuisjes van de kijkers ultiem tot actie geprikkeld. Bij mij werkt dat averechts, dan voel ik me gemanipuleerd.”

Wat zijn de dankbaarste films?

„Goede films. Slechte zijn ook leuk, hoor. Als de spanning of de romantiek in een scène niet van het doek spat, kun je dat met muziek repareren, uitvergroten. Maar interessanter is het als je met muziek een laag kunt toevoegen. Stel: een man en vrouw nemen afscheid en zullen elkaar niet weerzien. Als er tussen hen geen chemie is, moet je dat repareren met romantische muziek. Werkt de scène filmisch wel, dan kun je met muziek alvast iets van het naderend noodlot suggereren.”

Ondankbaar, zo’n dienende rol?

„Nee, ik vind het fascinerend om te zien hoe groot het effect is van muziek op de werking van het eindresultaat. De kijker ziet alleen de film mét muziek, maar ik weet ook hoe de beelden werkten toen er nog geen muziek bij klonk.”

Wat is ambachtelijk het lastigste element van uw vak?

„De timing, ofwel: de dramaturgie. Wanneer begint de muziek te klinken, en wanneer houdt zij op? De film Familie laat ik beginnen met zoetgevooisde strijkers en met kerstbelletjes. Niks aan de hand, gewoon gezellig. Tot opa het woord neemt, en aankondigt dat de hele familie naar Oostenrijk gaat. Dan valt het gesprek stil, maar de muziek óók. Daardoor vergroot je het effect van de pijnlijke stilte enorm uit. Maar het duurde bij mij even eer ik zulke timingkwesties aanvoelde.”

Het verzinnen van steeds nieuwe melodieën lijkt me lastig. Sampelt u wel eens iets?

„Voor Turks Fruit zei Rob Houwer tegen Rogier van Otterloo: ,,Kies een bekend liedje, en verander daarin één noot.” Dat deed hij. Het bekende fluitthemaatje is Singing in the Rain, tot de laatste noot. Ik werk niet zo, maar als een bepaald liedje in de plot een rol speelt, kan het werken om dat in de score óók een rol te laten spelen. Het is steeds weer een zoektocht naar wat werkt, en wat niet.”

Beluister muziek van Fons Merkies op: www.nfdb.nl