Meer dan ceremonie

Staatsbezoeken zijn diplomatieke ceremonies waarin een regerend staatshoofd een bevriend land bezoekt. Voor toevalligheden tijdens zulke visites is weinig ruimte. Het staatsbezoek van koningin Beatrix de komende dagen aan Turkije zal dan ook verlopen volgens een strak protocol. Maar nog voordat de koningin goed en wel in Ankara is aangekomen, is het draaiboek verstoord door een gevoelig strijdpunt in Turkije – de hoofddoek.

Beatrix’ bezoek vindt plaats in een periode waarin veel samenkomt: een debat over het Turkse lidmaatschap van de Europese Unie, moslimextremisme, opspelend nationalisme, de ‘Armeense kwestie’ en de naweeën van een politieke moord dienaangaande. Zaken die te maken hebben met de Turkse identiteit. De majesteit moet dus op eieren lopen. Dat is haar wel toevertrouwd, maar wat zij aantreft is een staat met onberekenbare trekken. Zo werd afgelopen vrijdag bekend dat de Turkse president Sezer woensdag niet aanwezig zal zijn bij een concert van het Nederlands Blazers Ensemble, in Ankara dat door Beatrix wordt aangeboden. De reden van zijn afzeggen is dat sommige Turkse gasten van de koningin hoofddoeken zullen dragen. In openbare gebouwen is dit wettelijk verboden, en daarom blijft Sezer weg.

Het is een veelzeggend incident. Het voert terug op de kracht en zwakte van het moderne Turkije, officieel een seculiere samenleving waarin staat en moskee gescheiden heten te zijn. De stichters van de Turkse republiek kozen als model hiervoor het laïcisme, de wereldlijkheid die de leidraad was van de Franse revolutie. Het laïcisme vormt een goed uitgangspunt voor Turkse aansluiting bij Europa, maar het is tevens de achilleshiel van het land. Want de Turkse staat bemoeit zich wel met religie. Er zit veel waars in de constatering dat Turkije zijn eigen vorm van islam heeft en het monopolie hierop via een ministerie van Godsdienstzaken (Diyanet) strak in de hand houdt. Het laat zich raden dat deze bemoeizucht in het dagelijks leven tot spanningen leidt.

Direct in het verlengde van dit bijna allesoverheersende vraagstuk ligt het Turkse nationalisme, eveneens toonzettend in politiek en samenleving. Nationalisme is geen vies woord in Turkije. Integendeel, volgens de nationalisten vormde vaderlandsliefde destijds de basis van de Turkse republiek. De uitwassen zijn bekend; zie de recente moord op de journalist Hrant Dink wegens zijn uitlatingen over de genocide die Turken rond 1915 op Armeniërs pleegden.

Beatrix gaat naar een land dat met zichzelf worstelt. Dat niettemin een bevriende natie is, loyaal NAVO-lid, belangrijk handelspartner, ‘sleutelstaat’ tussen west en oost. Een land met Europese ambities, die weliswaar prijzenswaardig zijn, maar die Turkije zélf moet waarmaken. Aan de toetredingscriteria valt niet te tornen. Wel dient de EU alles te doen ter ondersteuning van de gematigde krachten in Turkije. Turkse extremisten en fundamentalisten zijn een gevaar voor het land, de regio en voor Europa. Zo bezien is dit staatsbezoek van Beatrix veel meer dan een verplichte ceremonie.