Samen werken, samen leven, samen bezuinigen?

Komende week debatteert de Tweede Kamer over de regeringsverklaring van het vierde kabinet-Balkenende. De oppositie verkeert hierbij in een lastig parket. De tekst van het regeerakkoord – motto: Samen werken, samen leven – bevat veel sociaal bewogen proza en biedt een opsomming van goede voornemens. Veruit het meeste nieuwe beleid moet echter nog vorm krijgen. Aan de woordvoerders van met name SP en VVD de weinig dankbare taak zich af te zetten tegen een kluwen breiwol.

Het bij het regeerakkoord gevoegde financiële kader voor de periode 2008-2011 is op het eerste oog nog het meest harde onderdeel van de tussen CDA, PvdA en ChristenUnie gemaakte afspraken. Voor nieuw beleid trekt de kersverse regeringsploeg 10 miljard euro uit: 3 miljard voor lastenverlichting plus 7 miljard voor extra overheidsuitgaven.

Daar staan diverse belastingverhogingen van 2,5 miljard euro en bezuinigingen tot een bedrag van 6 miljard euro tegenover. Anders lukt het niet om deze kabinetsperiode te eindigen met een overschot op de begroting gelijk aan 1 procent van het bruto binnenlands product.

Daar beginnen de problemen voor de nog wat onwennig ogende schatkistbewaarder Bos. Een groot deel van de ingeboekte ‘ombuigingen’ op bestaande uitgaven van de overheid – optellend tot 6 miljard euro – is vooralsnog net zo stevig als het papier waarop ze gedrukt staan. Een deel ervan wordt hoogstwaarschijnlijk niet gehaald. Elke euro besparingsverlies betekent dat de komende jaren een euro minder voor nieuw beleid beschikbaar komt. Want in het regeerakkoord is opnieuw een plafond vastgelegd, hoeveel elke minister de komende jaren maximaal mag uitgeven. Beneden dat plafond ontstaat alleen ruimte voor nieuw beleid door tot de afgesproken bedragen bestaande uitgaven te schrappen.

De kans is klein dat de bewindslieden erin slagen de komende vier jaar daadwerkelijk voor in totaal 6 miljard euro posten uit hun begrotingen te schrappen, omdat geen harde afspraken zijn gemaakt welk lopend beleid kan worden stopgezet. De nood is aan de man, omdat op veel departementen een lijk in de kast ligt. Tijdens de laatste maanden van het vorige kabinet is het toen geldende uitgavenplafond al bij al met 800 miljoen euro overschreden. Om dit ‘gat van Zalm’ te stoppen moeten tot dat bedrag op heel korte termijn alsnog compenserende bezuinigingsmaatregelen worden getroffen.

Verder wil het kabinet de komende jaren een kwart miljard afhalen van diverse subsidies. Het is evenwel nog volslagen onduidelijk om welke regelingen het gaat. Bovendien denken CDA, PvdA en ChristenUnie 2.350 miljoen euro te kunnen besparen door efficiënter te gaan werken bij de rijksoverheid en in de gezondheidszorg. Opnieuw ontbreekt iedere aanwijzing hoe de coalitie deze bezuiniging denkt te gaan realiseren.

Het regeerakkoord verwijst naar een notitie van de dertien SG’s over mogelijkheden om de overheid doelmatiger te laten werken. De secretaris-generaal, SG, is de hoogste ambtenaar op een ministerie. In hun periodieke overleg hebben deze topbestuurders een stuk opgesteld waarin wordt aangegeven hoe bij de rijksoverheid en de zelfstandige bestuursorganen 14.800 van de 174.400 voltijdbanen kunnen verdwijnen. Uitgaande van 55.000 euro per arbeidsplaats zou deze personeelsreductie met 8,5 procent bruto 750 miljoen euro kunnen opleveren, dus in het beste geval slechts eenderde van de totale doelstelling uit het regeerakkoord.

Het SG-overleg denkt aan een algemene efficiencykorting van 5 procent, in combinatie met een extra verbetering van de productiviteit van alle rijksambtenaren met 1 procent per jaar. Zij valt volgens de SG’s te bereiken door minder overleg te voeren, slimmer gebruik te maken van informatie- en communicatietechnologie en het aantal managementlagen te verminderen. Concreter wordt de tekst niet. Voor flankerend beleid en een behoorlijk sociaal plan moet eenmalig ruim een half miljard euro op tafel komen, rekenen de topambtenaren het kabinet voor. In het regeerakkoord is voor dit doel echter geen cent uitgetrokken.

Ruim de helft van de 6 miljard aan bezuinigingen uit het financiële kader bij het regeerakkoord is in feite nog niet ingevuld. Dit maakt het begrijpelijk waarom minister van Financiën Bos al enkele malen heeft benadrukt dat hij goed op de schatkist gaat passen en dat zijn collega’s niet moeten denken dat hij gemakkelijk met geld over de brug zal komen. Eerst moeten alle afgesproken bezuinigingsbedragen worden verwerkt in de afzonderlijke begrotingen voor 2008, die het kabinet op de derde dinsdag van september naar buiten brengt.

De 7 miljard euro die beschikbaar is voor nieuw beleid wordt voorlopig geparkeerd op een aanvullende post in de Miljoenennota. Bos is van plan pas geld uit deze ‘enveloppe’ te halen wanneer collega’s laten zien dat zij hun huiswerk hebben gedaan, door beneden de overeengekomen uitgavenplafonds de afgesproken bedragen op oud beleid weg te snoeien. Samen bezuinigen gaat van au, zo zal wel blijken.

De nieuwe ministers die ons deze week zo opgewekt toelachten, staan binnenkort voor hun eerste echte vuurdoop. Pas de rijksbegroting voor 2008 zal hopelijk duidelijk maken welke beleidskeuzen het kabinet maakt. Tot zolang kan de oppositie weinig kruit verschieten.