Multiculturalisme onder politiebewaking voldoet ook niet als integratiemodel

Na jaren van vrijheid blijheid beginnen de Britten aan een debat over de islam, ontdekt Maarten Huygen.

Het is verklaarbaar dat het Nederlandse debat over de gruwelijke moord door een moslim op Theo van Gogh meer internationale aandacht heeft getrokken dan de Britse reactie op de zelfmoordaanslagen in de Londense metro met 21 doden in 2005. Een antwoord is te vinden bij Simon Lee, de forse adjunct-rector van Leeds Metropolitan University. Lee is gehard tegen terreur, want hij werd vroeger als enige katholiek benoemd tot hoogleraar rechtswetenschap aan de Queen’s University in het door aanslagen van katholieken geplaagde Belfast. De protestanten protesteerden. Tegelijkertijd werd hij door de katholieke Noord-Ieren beschouwd als een Engelsman die ‘van Cromwell tot Thatcher verantwoordelijk was’ voor de onderdrukking. Religieus geïnspireerde terreur is niets nieuws in Groot-Brittannië en daarom was er weinig debat na de aanslagen in Londen.

Britse bestuurders zijn gewend om in de woorden van de internationaal bekroonde Amsterdamse burgemeester Cohen ‘de boel bij elkaar te houden’. Lee heeft gewonden geholpen, burgerinitiatief georganiseerd en dreigende rellen gesust. Hier zit hij met een ander probleem. De vijf daders van de zelfmoordaanslagen in Londen kwamen uit Leeds en één van hen had gestudeerd aan Leeds Metropolitan. Woensdag organiseerde deze universiteit een conferentie met de dreigende titel ‘Het kookpunt in een beladen relatie; het begrijpen van ‘de islam’ en ‘het Westen’.’

Het liberale multiculturalisme van de vele hoofddeksels dat Groot-Brittannië tot het gastvrijste Europese immigratieland heeft gemaakt, staat op de tocht. Alle nieuwe antiterreurwetten, zware straffen, politie, bewaking en aanmoedigingen tot waakzaamheid zijn niet genoeg. De internationale politiek en de oorlog in Irak hebben hun binnenlandse weerslag. Britse moslims voelen zich vaker dan andere Europese moslims verwant met Al-Qaeda, dat ook in Pakistan opereert. De meesten, twee miljoen in totaal, komen uit Pakistan en vestigden zich in de jaren zestig als gastarbeiders, ook in het welvarende Leeds. Maar de integratie verloopt stroef. Moslims zijn oververtegenwoordigd in de misdaadstatistieken en scoren slecht in het onderwijs.

De conferentie was niet bedoeld om stoom af te blazen over de islam. Er deden veel moslimstudenten en docenten mee, waarvan een aantal met djellaba, baard of hoofddoek. Docenten deden hun best om het hen naar de zin te maken. Prof. Ian Markham, hoogleraar theologie, legde uit waarom de paus in zijn omstreden rede over het christendom en de islam in Regensburg ‘de katholieke traditie verraadde’ en ‘een volk demoniseerde’. Of dat zo was, betwijfel ik, maar het moet de aanwezige moslims gunstig hebben gestemd en het maakte hen vrijmoedig. Een student stelde het antisemitisme in zijn moskee aan de kaak, een ander vroeg wat er ondernomen moest worden tegen Arabische propagandisten die via internet voorschreven om in een moslimland te gaan wonen.

De sierlijk gesluierde docente Yasmin Valli herinnerde zich hoe vroeger moslims picknicks organiseerden voor de hele buurt. In een park in Derby dat ze kende, speelde vroeger iedereen met iedereen volleybal. Nu wordt gevraagd van welke moskee ze komen. Vrouwen die in Pakistan een volledige dagtaak hadden aan het houden van vee en werk op het land, verkommeren eenzaam binnenshuis.

Er werd getheologiseerd. Als gelovige – christen of wat dan ook – doe je gemakkelijker aan de discussie mee en dwing je meer respect af bij moslims dan als een ongelovige die zoals ik bij dilemma’s van tekstverklaring met zijn mond vol tanden staat. Om me heen zag ik bebaarde moslimstudenten samenklonteren. Ze deden me denken aan bebaarde studenten uit de jaren zeventig die het nieuws becommentarieerden door de bril van Marx, Bakoenin of Habermas. Nu dus de Koran. Moslimvrouwen mengden zich meer onder niet-moslims. Yasmin Valli zei dat onderwijs voor vrouwen de enige weg uit het huis is, terwijl mannen vaak ophouden met school.

Veel hoorde ik het cliché dat iedereen tegenwoordig vele identiteiten bezit, waar je vrijelijk uit kunt kiezen, als uit smaken in een ijsjeszaak. Brits, Pakistaans, Schots of Engels, moslim en vrouw – alles is mogelijk. De in tulband en toga gestoken sjeik Ibrahim Mogra van de British Muslim Council zei dat je het beste moet nemen van wat de nieuwe nationaliteit heeft te bieden zonder op te geven wat ‘dierbaar’ aan jezelf is. Dat is te simpel. Geldt dat ook voor iemand die zijn dierbare dochters buiten school wil houden? Daar had Mogra geen antwoord op. Mensen mogen niet altijd kiezen. Als er geen godsdienstvrijheid bestaat, gaat het geloof soms voor maar in een rechtsstaat gaat de wet voor.

De populaire Zwitserse islamgeleerde Tariq Ramadan wist goed welke loyaliteit het eerste komt. In een slotrede herhaalde hij dat moslims de wet van het land moeten accepteren omdat die hun vrijheid biedt. Ze kunnen hun problemen niet alleen aan anderen wijten maar ook aan de eigen gemeenschap. Hij spoorde moslims aan om niet-moslims vaker uit te nodigen en hij hekelde de ‘obsessie met diversiteit’.

In een bescheiden, etnisch gemengde arbeiderswijk in Zuid-Leeds bezocht ik de zaak voor fish and chips die had toebehoord aan de vader van een van de aanslagplegers. Na de ramp had hij de zaak verkocht. Er prijkt nu een Britse naam op de voorgevel, Neil Kay, maar die stond niet achter de toonbank. Wel zag ik twee mannen met djellaba’s en witte mutsen.

Voor de vader moet het een nachtmerrie zijn geweest toen hij ontdekte dat zijn rustige zoon zich bij een religieuze zelfmoordsekte had aangesloten. Om aan dat fenomeen een einde te maken is zijn hulp nodig. Geen van de modellen werkt om hem erbij te betrekken. Daar had Ramadan gelijk in. Het Britse multiculturalisme faalt door onverschilligheid, maar het strakke Franse model van de seculiere staat is te neutraal. Alle Europese overheden doorbreken de grens tussen kerk en staat en bemoeien zich met de islam in hun land. Ook de Britse overheid volgt geruisloos dat patroon. Bij zoveel buitenlandse inmenging in de islam in het westen is dat onvermijdelijk.