Hoe het kruiswoordraadsel werd Scrypto

Nu J.J. Steenhuis zijn duizendste cryptogram publiceert in NRC Handelsblad, staan we stil bij de puzzel en de krant met puzzeldokter dr. H. Verschuyl, schrijft Paul Steenhuis (geen familie)

SCRYPTOMAKERS: Studio Steenhuis met vlnr Maarten Gaillard, Jelmer Steenhuis en Anne Nederkoorn Foto's Vincent Mentzel en Roger Cremer Nederland, Amsterdam, 21-02-2007 Jelmer Steenhuis met medewerkers. Sinds 1987 maakt Jelmer Steenhuis het wekelijkse Scryptogram, dat behalve in de zaterdagkrant ook elke week op de website van NRC Handelsblad is te vinden. De puzzelmaker combineerde dit aanvankelijk met zijn werk als advocaat, maar koos in 1997 definitief voor 'het creatieve'. PHOTO AND COPYRIGHT ROGER CREMERS Cremers, Roger

1000 & 1001

Het was een lezer en puzzelaar die de maker van de cryptogrammen van deze krant, J.J. (Jelmer) Steenhuis, erop wees dat hij, sinds hij in 1987 de Scrypto’s ging maken, aan zijn duizendste toe was. ,,Ik ben er zelf nooit zo mee bezig, maar ongeveer moet het wel kloppen”, zegt Steenhuis. Om dat te vieren publiceren we vandaag de officiële duizendste Jelmer Steenhuis Scrypto op de voorpagina van Leven &cetera, waarin het cryptogram sinds 2002 wekelijks staat. Het is een speciale Scrypto, met opdrachten die geput zijn uit de eerdere 999. Het is ook een extra puzzel: de reguliere Scrypto staat ook gewoon in deze bijlage.

WAAROM SCRYPTO EN GEEN CRYPTO?

Het cryptogram in NRC Handelsblad heet Scrypto sinds de fusie van de Nieuwe Rotterdamsche Courant en het Algemeen Handelsblad in 1970. Beide kranten hadden een puzzel, en de redactie besloot de lezers te laten kiezen. Duizenden kozen voor het NRCryptogram, dat sinds 1951 gemaakt werd door een redacteur van die krant, H.A. (Henk) Scheltes. Omdat de krant niet langer NRC maar NRC Handelsblad heette, moest zijn rubriek ook een andere naam krijgen: de ‘handelsnaam’, zoals hij zelf schreef, werd Scryptogram (later afgekort tot Scrypto), met de S van Scheltes aan het begin. Toen hij in 1987 overleed, koos de redactie Jelmer Steenhuis die zich aanbood als opvolger uit vele enthousiaste puzzelmakers. Sinds die tijd staat de S in Scrypto voor Steenhuis’ Crypto.

HANDELSBLAD PRIMEUR

Het Handelsblad had in 1925 de primeur: deze krant was de eerste in Nederland die een kruiswoordraadsel plaatste, compleet met zwart-wit diagram. Het cryptogram is voortgekomen uit het kruiswoordraadsel. Het eerste officiële kruiswoordraadsel verscheen in 1913 in de Amerikaanse krant New York World onder de titel ‘word-cross puzzle’. Het was gemaakt door de Britse redacteur van die krant, Arthur Wynne, die ook in 1924 het eerste kruiswoordraadsel maakte voor een Britse krant. Lezers reageerden enthousiast: een rage was geboren. De eerste puzzels werden in het Handelsblad overigens in kinderrubrieken geplaatst, en later in de rubriek ‘Bij den puzzledokter’, geredigeerd door Dr. Linkerhoek.

GEVAARLIJKE RAGE

De groeiende belangstelling voor kruiswoordpuzzels werd als gevaarlijke rage beschouwd door verontruste commentatoren, want er deden verhalen de ronde dat huwelijken werden ontwricht en mensen zelfmoord pleegden, omdat ze de oplossing van de puzzel niet konden vinden. Wie op de opiniepagina’s tegenwoordig een artikel over een gevaarlijke, maatschappij ontwrichtende trend leest, doet er daarom goed aan zich voor ogen te houden dat kruiswoordpuzzels en cryptogrammen ook zo gezien werden.

CRYPTO: TYPISCH NEDERLANDS

Puzzeldeskundige, om niet te zeggen puzzledokter dr. H.J. Verschuyl, in het gewone leven de emeritus hoogleraar taalkunde H. Verkuyl uit Amsterdam, heeft in zijn boek Het geheim van de puzzel: geschiedenis van het puzzelen in Nederland (2005) duidelijk aangetoond dat de ontwikkeling van kruiswoordraadsel naar cryptogram een typisch Nederlandse is. De Angelsaksische crossword en de Franse mots croisés zijn ook volop cryptisch, maar zij verstoppen het te zoeken woord in een ratjetoe van anagrammen, woordspelingen, encyclopedische kennis en dergelijke (It is used in Tripoli by a native - Libya)

APOTHEKERSOPLEIDINGSSCHOOLLABORATORIUMONDERZOEKSRESULTATENVERSLAG

Een van de redenen dat het Engelse crossword en het Nederlandse crypto uit elkaar zijn gegroeid, komt doordat in het Engels vrijwel niets aan elkaar geschreven wordt - crossword is wat dat betreft een uitzondering. Men schrijft concert hall, en wij plakken, net als Duitsers, samengestelde woorden liever aan elkaar: concertgebouw, kruiswoordraadselrubriek. Langere woorden zijn rijker aan betekenis en betekenisassociaties, en daardoor heeft met name in Nederland het cryptogram een hoge vlucht genomen. Het gewone kruiswoordraadsel bevat vooral één-op-één woorddefinitievragen. Bij cryptogrammen gaat het met cryptische opdrachten meer om een betekenisspel dan om een spel met vormen. Overigens is volgens Verschuyl het langste woord in een Nederlands kruiswoordraadsel ooit gebruikt: apothekersopleidingsschoollaboratoriumonderzoeksresultatenverslag.

NRCRYPTISCH: SCHELTES GEËERD

Het is vooral het talent van NRC-redacteur H.A. Scheltes (1921-1987) geweest, die vanaf 1951 tot zijn overlijden de cryptogrammen voor NRC maakte, die de ontwikkeling van het cryptogram in Nederland op een hoger plan heeft gebracht, vindt Verschuyl. Hij liet het cryptogram weggroeien van de anagramuitspattingen die het in eerste instantie waren. (‘Wat een opwinding voor uw moeite - EMOTIE’). Dat komt omdat Scheltes meer en meer een betekenisspel ging spelen: de antwoorden in zijn puzzels groeien ook gestaag in letterlengte. In Britse kruiswoordpuzzels is de gemiddelde antwoord-woordlengte minder dan 6,5 letters. In Nederlandse cryptogrammen ligt die woordlengte boven de 7,5. „Dat hebben we te danken aan Scheltes”, zegt Verkuyl in zijn studeerkamer in Amsterdam.

CRYPTOTYPOLOGIE

Dr. Verschuyl onderscheidt in zijn boek Cryptogrammatica, Het cryptogram als taalspel (2005) verschillende typen vraag-antwoorden in crypto’s. De eenvoudigste vorm is het I-type, waarbij er een rechtstreekse verbinding tussen beschrijving en antwoord is: helder - licht.

Bij het H-type is er sprake van een koppeling van twee synoniemen: helder leesteken - licht+punt.

Dan is er nog het V-type beschrijving-antwoord in cryptogrammen: vogel mest - gier.

Hoe langer de woorden, hoe complexere H- en V-type mogelijkheden je krijgt. Nederlandse cryptogrammen, vooral door Scheltes ontwikkeld, kennen vooral dat type vraag-antwoorden. Verkuyl roemt de schoonheid van een van Scheltes vondsten: Er is een Brit teveel - overschot. ,,Alles klopt er aan: H-type, en bovendien: als er een Brit te veel is, is er ook een overschot. Ik noem dat het AHA-type."

JELMER STEENHUIS

In 1987 was Jelmer Steenhuis, jong advocaat, op vakantie in Indonesië toen hij hoorde dat Scheltes was overleden met achterlating van een half jaar puzzels, en dat de krant een nieuwe cryptograaf zocht. In een schuddend busje vol reizigers maakte hij een Scrypto en stuurde die in. „Ik loste de Scrypto altijd op, en had al als jongen voor een krantje van mijn vader puzzels gemaakt”, zegt hij. De krant koos hem. Uiteindelijk kreeg Steenhuis het zo druk met puzzels maken (ook voor Vrij Nederland) dat hij zijn baan als advocaat er aan gaf. „Ik heb gekozen voor de creativiteit”, zegt hij – en hij heeft er geen spijt van. Hij hoopt (hij is 52) zeker nog duizend Scrypto’s te maken. Dat verheugt Verkuyl, want hij vindt Steenhuis ‘de leidende cryptograaf in Nederland.’ Omdat de Scryptomaker het genre verder ontwikkelt, met name op het vlak van de associatieve opdrachten. Bovendien heeft hij gebroken met het ene lange woord als antwoord: antwoorden als ‘MET MODDER GOOIEN’ kunnen ook voorkomen. Ook gebruikt hij, zoals in Engelstalige crosswords wel voorkomt, vragen waarin niet zozeer woordbetekenissen van belang zijn, maar waarvoor ook actuele kennis nodig is: encyclopedische kennis, vaak afkomstig uit de wereld van de cultuur. Volgens Verkuyl heeft Steenhuis een nieuw type beschrijving-antwoord in het Nederlandse cryptogram geïntroduceerd, dat hij het type I+ noemt: er is een direct synoniem verband tussen beschrijving en antwoord, maar daarnaast is er een opener, associatiever verband. Zoals bijvoorbeeld in de beschrijving: In die straat sta je er als vrouw alleen voor. Antwoord: ventweg. De inschatting van Verkuyl is dat dit vermoedelijk de enige weg is om het genre echt levend te houden, want herhaling van opgaven is bij cryptogrammen uitgesloten.

Voornaamste bronnen:Dr. H.J. Verschuyl, Het geheim van de puzzel; Geschiedenis van het puzzelen in Nederland, Kosmos- Z&K Uitgevers Utrecht/ Antwerpen, in samenwerking met Denksport, 2005Dr. Verschuyl, Cryptogrammatica, Het cryptogram als taalspel, Kosmos- Z&K Uitgevers Utrecht/ Antwerpen 2005