Eerherstel voor de Neanderthaler

Adam Jagich,archeoloog. foto VINCENT MENTZEL/NRCH==F/C== Den Haag,15 februari 2007 Mentzel, Vincent

Jaargang 1982 dringt door in de wetenschap. Net zo oud als de bijlage, wat doen ze nu zoal? De Neanderthalers zaten, evolutionair gezien, op dood spoor. Zo’n 30.000 jaar geleden zijn ze uitgestorven. Niemand weet precies waarom. “In New York had je geen Neanderthalers, daarom ben ik hierheen gekomen”, vertelt de Amerikaanse archeoloog Adam Jagich (26). “Natuurlijk kun je vanuit de VS uitstekend bijblijven via internet, maar als archeoloog wil je ook wel eens een echt skelet zien.” Toen Jagich een jaar of twaalf was, zag hij een documentaire over de Neanderthalers en hij was meteen verkocht. “I decided to stick to it and run with it. ” Hij betaalt zijn promotieonderzoek in Leiden zelf. “Ik kom uit een heel gewoon middleclass gezin hoor, ik ben als eerste in mijn familie gaan studeren. Maar in de VS is het hoogst ongebruikelijk dat universiteiten hun promovendi betalen. Je sluit meestal een lening af en je kunt beurzen winnen. Zo heb ik veldonderzoek in Ethiopië gedaan. Leiden heeft een grote reputatie in de archeologie. En het is mooi meegenomen dat je hier als aio geen collegegeld hoeft te betalen, alleen je levensonderhoud.”

En hoe bevalt het?

“Ik heb het geweldig naar mijn zin. Je hebt hier verbluffend veel vrijheid om vakken te kiezen en je eigen onderzoek in te richten. Ik wil weten wat het verspreidingsgebied van de Neanderthalers is geweest. Waar hield hun leefgebied op en waarom? Wat waren de ecologische randvoorwaarden? In welk klimaat konden zij nog leven? Die multidisciplinaire benadering is nieuw. Traditioneel lopen de meeste archeologen elkaar achterna – als iemand ergens een interessant fossiel vindt, gaat iedereen daar graven. Maar de Neanderthalers konden ook prima overleven in andere streken, zoals Noord-Afrika, India, Zuid-Siberië, en daarom moet je juist dáár gaan graven. Helaas zijn veel archeologisch interessante regio’s zoals het zuiden van Israël en Irak, gevaarlijk en politiek instabiel. Maar in India is een fantastische nieuwe generatie archeologen in opmars, het opgraven van hun eerste Neanderthalers is een kwestie van tijd. Hun verspreidingsgebied moet veel breder zijn geweest dan we eerst dachten, gezien hun fenomenale aanpassingsvermogen.”

Hoe weet je dat?

“Je kijkt eerst wat ze aten. De stereotiepe Neanderthaler is een grote, massieve vleeseter die in de IJstijd op mammoeten en neushoorns joeg. Maar volgens recent Israëlisch onderzoek aten Neanderthalers daar ook plantaardig voedsel, blijkbaar konden ze zich prima aanpassen aan een zuidelijker klimaat, waarin kleinere dieren leven. Grote stukken van Noord-Afrika en het Midden-Oosten zijn nu woestijn, maar hadden 30.000 jaar geleden een aangenaam mediterraan klimaat. Centraal Europa was onmiskenbaar een kerngebied in hun verspreiding, maar misschien waren er méér.”

Als de Neanderthalers zo flexibel waren, is hun uitsterven des te verbazingwekkender.

“Ja, dat blijft een groot raadsel. Ook genoomonderzoek zal geen opheldering verschaffen. Misschien hebben ze het simpelweg niet gered en zijn ze van de aardbodem verdwenen, of misschien zijn ze genetisch geïncorporeerd in concurrerende volkeren, zoals de moderne mens. Laatst in de metro zou ik zweren dat er een Neanderthaler naast me zat!”

Wat hoop je te bereiken?

“Het is zo gemakkelijk om de Neanderthalers achteraf te beschouwen als een inferieure soort, een mislukt zijspoor in de evolutie. De moderne mens, zelf superieur en sophisticated, uitvinder van de democratie enzovoorts, zet de Neanderthaler graag weg als een archaïsche, chaotische brute holbewoner. Ongetwijfeld hadden de Neanderthalers hun eigen cultuur, met zang en dans en verhalen bij het kampvuur, alleen kunnen we dat achteraf nooit bewijzen. Feit is dat de Neanderthalers uitstekende jagers waren, ze hebben het met hun stenen pijlpunten heel lang op aarde volgehouden, onder vaak extreem moeilijke omstandigheden. Omdat een soort uitsterft, is hij toch niet automatisch inferieur? Ik vind dat we de Neanderthaler recht moeten doen.”

Is dit een goeie tijd om aio te zijn?

“Absoluut, alleen al vanwege het internet staat iedereen voortdurend in contact. Op een vraag aan een collega in New York heb je meteen antwoord. 25 jaar geleden zaten onderzoekers in hun eigen hokje met een bordje “niet storen” erop. Nu delen mensen ideeën en informatie nog voordat ze die zelf gepubliceerd hebben. Het debat over nieuwe fossiele vondsten, zoals onlangs van de Floresmens, is enorm geïntensiveerd. Er gaan zoveel nieuwe wegen open! Ik denk wel dat er 25 jaar geleden misschien meer geld voor een vak als archeologie beschikbaar was. Fondsen gaan nu, ook bij NWO, meer naar de bètawetenschappen. Daar heb ik ook wel begrip voor, gezien alle problemen rond bijvoorbeeld klimaatverandering.”

Marion de Boo