Zelfs de zon is op Gitmo niet te vertrouwen

Lang niet alle gevangenen in Guantánamo Bay zijn gelovig, zo hoort Arnon Grunberg tijdens zijn bezoek aan de Amerikaanse kampen op Cuba. Deel 4 van een serie.

In kamp 4 mogen de gevangenen zelf hun was ophangen foto Arnon Grunberg Grunberg, Arnon

Een dinsdagochtend op Guantánamo Bay (‘Gitmo’). Eindelijk zullen wij, vier vertegenwoordigers van de media, de gevangeniskampen betreden. Gitmo heeft iets van een bedevaartsoord waar de bezoekers langzaam worden voorbereid op het Heilige der Heiligen. Steeds weer moet je door een andere sluis, een ander obstakel; telkens word je gecontroleerd en gepurificeerd, tot je klaar bent voor het allerheiligste.

We gaan de laatste sluis door, dit is Camp Delta.

De militairen hebben de naambordjes van hun uniform gehaald of, als dat niet lukte, afgeplakt met tape. Ze vrezen dat familieleden bedreigd kunnen worden. In de gevangeniskampen op Gitmo is iedereen anoniem.

De gevangenen hebben een nummer dat boven hun cel hangt. Volgens kapitein Byer, onze vaste begeleider, worden gevangenen soms aangesproken met hun nummer. Ik vermoed dat daar praktische redenen voor zijn. De namen van de gevangenen zullen voor westerlingen niet altijd even makkelijk uit te spreken zijn en veel namen zullen op elkaar lijken.

„Weten alle gevangenen hun eigen nummer?” informeer ik.

„Als we ze roepen, weten ze wie bedoeld is”, zegt de kapitein. „Ze zijn niet gek.”

Volgens een advocaat die ik op Gitmo heb gesproken is het Amerikaanse leger er nog altijd niet in geslaagd de correcte namen van al hun gevangenen vast te stellen.

De journalist op Gitmo wordt niet alleen beoordeeld door de militairen die nu en dan roepen „goede vraag”, maar ook door zijn collega’s. Schrijven collega’s het antwoord op zijn vraag op, dan weet hij: zo gek was die vraag nog niet.

Maar soms beginnen de collega’s bij het horen van een vraag te zuchten en te steunen of uitvoerig naar het plafond te staren. Dan ziet er het er niet best uit voor de vragensteller. Mijn collega van The Daily Telegraph kan onnavolgbaar naar het plafond staren. Vanwege mijn drang naar assimilatie heb ik de gewoonte ontwikkeld zo om de twee uur bij een vraag van een collega te zuchten en te steunen alsof ik een hartpatiënt bent.

We gaan gevangeniskamp één

binnen en worden een leeg cellenblok binnengeloodst. In de cel liggen de voorwerpen die de gevangenen krijgen uitgereikt. Slippers bijvoorbeeld. Alle gevangenen hebben een paar tot hun beschikking. Alle gevangenen hebben de regels van het gevangeniskamp tot hun beschikking. Maar verder is er een verschil tussen de gevangenen die compliant zijn, oftewel zich houden aan de kampregels, en zij die dat in mindere mate of helemaal niet doen.

Positief gedrag wordt beloond met wat de autoriteiten comfort items noemen. Comfort items zijn bijvoorbeeld: speelkaarten, een matras, vijf pakjes zout, een bidkleed, extra wc-papier, een groot stuk zeep. Gevangenen die niet meewerken krijgen een klein stuk zeep en een vingertandenborstel. Dat wil zeggen een tandenborstel zonder steel die je op de wijsvinger zet.

Wij hebben foto’s te zien gekregen van wapens die in de cellen van de gevangenen zijn gevonden. Bijvoorbeeld een tandenborstel die aan het uiteinde scherp geslepen was. Of deze wapens zijn gebruikt, is ons niet verteld. Ook lijkt mij de vraag gerechtvaardigd of een tandenborstel met een scherpe rand een wapen kan worden genoemd.

Alle gevangenen, dat wordt benadrukt, hebben een koran. Ook zij die niet bereid zijn met de autoriteiten mee te werken, kunnen hun geloof belijden. Volgens het Amerikaanse leger lijkt respect voor de gevangenen voornamelijk te bestaan uit respect voor hun geloof.

In iedere cel is een zwarte pijl getekend die in de richting van Mekka wijst. Soms staat onder die pijl de afstand tot Mekka geschreven.

Twee vertalers die voor

de advocaten van de gevangenen werken, vertellen mij later dat lang niet alle gevangenen gelovig zijn. Sommigen zijn op Gitmo van hun geloof gevallen. De vertalers benadrukken de kracht van het geloof op een plek als Gitmo, maar kennelijk is er ook nog iets anders dan religie om je aan vast te houden.

Erik Saar, die als vertaler voor het Amerikaanse leger op Gitmo werkte, beschrijft in zijn boek Inside the Wire, een gevangene die zo paranoïde was geworden dat hij meende dat ook de pijl in zijn cel bedrieglijk was. Volgens hem was Mekka in de tegenovergestelde richting van de pijl. Kapitein Byer vertelt dat er nog altijd gevangen zijn die dit denken.

Dat zou betekenen dat deze gevangenen geloven dat ook de zon niet meer te vertrouwen is, dat de zon integraal onderdeel uitmaakt van het Amerikaanse leger. Je hoeft tenslotte alleen naar de zon te kijken om te weten in welke richting Mekka is. Het zou ook kunnen betekenen dat sommige gevangenen de zon nooit te zien krijgen.

We worden naar de

gevangenisbibliotheek gebracht. Een wandeling van drie minuten. De gevangenisbibliotheek is een barak waar een vriendelijke, ietwat onzekere dame ons ontvangt. De gevangenen mogen twee boeken per week lenen. Ze draait haar lesje af: „Harry Potter is ontzettend populair.”

Dit hebben we al een paar keer gehoord. Alsof de autoriteiten op het laatste moment toch de menselijkheid van de gevangenen willen benadrukken. Ze houden van Allah, en ze willen ons allemaal doden, maar ook in hun hart is een plaatsje voor Harry Potter.

Boeken over seks en over de jihad zijn verboden. „Seks vinden de gevangenen aanstootgevend”, zegt de dame. „En poëzie is heel populair”, vervolgt ze. „Boeken met foto’s van dieren.”

„Ja”, grapt kapitein Beyer, „de leguanen zijn de enigen die ongecontroleerd de kampen in- en uitgaan. Sommige leguanen worden door de gevangenen gevoed.”

„Zijn er gevangenen die analfabeet zijn?” vraag ik. Het officiële antwoord luidt: „Je hebt gevangenen in soort en maten. Sommigen zijn universitair geschoold, anderen niet.”

Kranten mogen de

gevangenen niet lezen. De autoriteiten maken knipselkrantjes die ze aan de recreatiekooien hangen. Die kranten zijn, zo zullen wij later zien, eigenlijk posters met veel foto’s.

Een paar dagen na mijn vertrek bericht The New York Times dat de autoriteiten een van die ‘kranten’ verwijderd hebben na klachten van de gevangenen. De ‘krant’ bestond voornamelijk uit foto’s van een dode Saddam en zou bedoeld zijn om de gevangenen te intimideren.

We gaan nu naar kamp 4 waar de voorbeeldige gevangenen zitten. Positief gedrag wordt beloond. Het Heilige der Heiligen. We zullen de gevangenen te zien krijgen, vanuit de verte. We zullen foto’s mogen maken, maar niet van de gezichten van de gevangenen.

„Ze reageren altijd weer anders op fotografen”, zegt kapitein Byer. En dan met de stem van een huisvader die zijn gezin toespreekt: „Denk erom, het is geen dierentuin.”

(wordt vervolgd)

Lees vorige afleveringen op www.nrc.nl/kunst