Het oude Mekka verloedert

Het Mekka van de profeet gaat teloor in de opmars van commerciële bouwwerken.

Officieel om afgoderij te voorkomen – een drogreden, zegt architect Sami Angawi.

De Grote Moskee met de ka'aba in Mekka, nu. Foto www.islamicmanuscripts.info De Grote Moskee in Mekka, nu. (Foto www.islamicmanuscripts.info) islamicmanuscripts.info

Mekka, de heilige stad van de islam, wordt vernietigd, zoals de boeddhabeelden in Afghanistan werden opgeblazen. De architect Sami Angawi (1948) is geboren in Mekka en probeert al dertig jaar traditionele gebouwen en historische plekken in de stad te beschermen. Tevergeefs.

Angawi, die een architectenbureau heeft in Jeddah, studeerde in Texas en Stuttgart en promoveerde aan de University of London. Vorige week hield hij in Leiden de derde Snouck Hurgronje-lezing onder de titel: ‘How can Mecca be saved?’

Waarom wordt oud Mekka vernietigd?

„Volgens de overheid en de religieuze autoriteiten om ruimte te bieden aan de pelgrims en om te voorkomen dat ‘veelgoderij’ (shirk) opbloeit rondom bouwwerken uit de tijd van de profeet. Maar dat zijn drogredenen. Natuurlijk, het aantal pelgrims groeit. Jaarlijks komen er zo’n 3 miljoen en vallen er slachtoffers.’

„Toch zijn niet de pelgrims of hun aantal het probleem maar de manier waarop je ze wilt ontvangen. Ik kom uit de Hasjemitische familie (de Hasjemieten gelden als afstammelingen van de profeet Mohammed, red.). Het is al eeuwen onze plicht de pelgrims te dienen. Mekka moet ruimte bieden en dat kan als je het privé autogebruik beperkt, openbaar vervoer uitbreidt, lopen aanmoedigt en het centrum niet volbouwt met hotelsuites met uitzicht op de ka’aba voor rijke bezoekers. Ik heb jaren geleden een openbaar vervoerplan voorgesteld, maar dat is niet opgepakt.”

Saoedi-Arabië heeft een wet voor de bescherming van oudheden, maar juist in Mekka en Medina, de andere heilige stad in het land, geldt die wet niet. De religieuze autoriteiten (wahhabieten) zijn bang dat plaatsen als het graf van de tweede vrouw van de profeet of de huizen van Khadija en kleinzoon Ali Oraid, die Angawi in de jaren tachtig opgroef, bedevaartsplaatsen worden, waar zij vereerd zullen worden naast God.

Een verkeerde interpretatie, zegt Angawi. „Op zulke plekken wordt gebeden, maar de familieleden van de profeet worden niet aanbeden. Waar het de overheid en projectontwikkelaars vaak om te doen is, is geld. Vooral in de jaren zeventig ging het hard. Er werd zo snel gebouwd als de olie uit de grond kwam. Nu is er nog een handvol plaatsen waar je verschillende lagen van constructie terugvindt, tot aan de tijd van de profeet. Ik zeg niet waar, want ik hoop dat ze onaangetast blijven tot de tijd dat we ze behoorlijk kunnen conserveren.”

Als vrijwel alle historische gebouwen weg zijn, waarom blijft u dan pleiten voor zorgvuldiger stadsplanning?

„Mekka heeft niet alleen historische waarde, maar ook een spirituele. De stad is het hart van de islamitische wereld, die veel mensen zorgen baart. Als in Mekka geen evenwicht wordt gevonden tussen geschiedenis en de moderne tijd, tussen traditie en vernieuwing, dan is dat slecht voor het evenwicht in de hele islamitische wereld en dus ook voor de relatie met het Westen. Ik ben jaloers op de manier waarop in Nederland moderne steden zijn ontwikkeld met respect voor de geschiedenis. In Mekka zie je een vorm van extremisme in de architectuur. Zelfs de geboorteplaats van de profeet wordt bedreigd.”

Is architectuur een metafoor voor u?

„Ja. We kunnen waarschijnlijk niet tegenhouden dat de laatste fysieke resten van het oude Mekka ook vernietigd worden. Maar dan nog is er wel iets te redden. We moeten de betekenis van Mekka bewaren, de continuïteit van de profeet voor toekomstige generaties veilig stellen. Daarom probeer ik samenwerking te organiseren tussen onderzoekers in Europa en in de Arabische wereld. In bibliotheken in Leiden, in Duitsland en elders worden teksten, kaarten, tekeningen en foto’s van Mekka bewaard. Als we daar de verhalen aan willen toevoegen van mensen die nog iets van het historische Mekka hebben gezien, dan moeten we snel zijn. Ik zou willen dat er een internationale inspanning kwam om de komende tien jaar Mekka en Medina intensief te bestuderen.”

Moslims bidden tot Mekka. Bepaal je positie (en afstand) tot de Grote Moskee en ka’aba: www.qibla.com.br