Bekijk de wereld eens door Poetins ogen

President Poetin is verweten dat zijn geruchtmakende toespraak in München herinnerde aan de Koude Oorlog. In feite had hij – terecht – op de agressiviteit van de huidige Amerikaanse politiek gewezen, en op de risico’s die daaraan zijn verbonden.

Poetin, die informeler en opener wilde spreken dan diplomatiek gebruikelijk is, opende met een aanval op het unilateralisme van na de Koude Oorlog. Wat zijn de consequenties van de unipolariteit? Poetin: „Unilaterale en dikwijls onwettige acties hebben geen enkel probleem opgelost. Meer dan dat, zij hebben nieuwe menselijke tragedies veroorzaakt en nieuwe spanningshaarden geschapen. Oordeel zelf: oorlogen zowel als lokale en regionale conflicten zijn niet verdwenen. […] En niet minder mensen zijn omgekomen in deze conflicten – er sterven zelfs meer dan voorheen. Beduidend meer, beduidend meer.”

De Russische president vervolgde: „Vandaag zijn we getuige van een bijna onbeheerst hypergebruik van geweld – militair geweld – in internationale betrekkingen, geweld dat de wereld in een afgrond stort van permanente conflicten. Bijgevolg hebben we niet voldoende kracht om een omvattende oplossing te vinden voor ook maar één van die conflicten. Het vinden van een politieke regeling wordt onmogelijk.”

En voor alle duidelijkheid: „Gebruik van geweld kan alleen als wettig worden beschouwd indien het besluit (daartoe) is goedgekeurd door de VN. En wij hoeven niet de NAVO of de EU in de plaats te stellen van de VN.” Wat hadden Amerikanen en Europeanen anders verwacht? Wat Poetin hier zei is consistent Russisch beleid, in de afgelopen jaren tastbaar gemaakt op de Balkan en in het Midden-Oosten. En het is zeker geen terugkeer naar de terminologie van de Koude Oorlog.

Vervolgens legde Poetin de connectie tussen het wapenbeleid van de grote mogendheden en de verspreiding van het bezit van kernwapens naar steeds meer landen. Hij pleitte voor het nakomen van de geldende afspraken. Maar hij waarschuwde voor nieuwe ontwikkelingen. Tal van landen beschikken intussen over raketten voor de korte en middenlange afstand, raketten waarvan de VS en de Sovjet-Unie destijds grotendeels afstand hebben gedaan. „Het is vanzelfsprekend dat we onder deze omstandigheden moeten denken aan het verzekeren van onze eigen veiligheid.” Evenmin een uitspraak die herinnert aan de Koude Oorlog.

Maar wat de Russische president het meest dwarszit, lijkt toch het Amerikaanse voornemen een raketverdediging op te richten in Polen en Tsjechië. „Plannen om zekere elementen van het antiraketverdedigingssysteem naar Europa uit te breiden kunnen ons slechts verontrusten. Wie heeft behoefte aan de volgende stap in wat, in dit geval, een onvermijdelijke wapenwedloop zou zijn? Ik betwijfel ten zeerste dat Europeanen zelf die behoefte zouden hebben”.

Iedereen is vergeten, zei hij, dat de NAVO garanties had gegeven. De toenmalige NAVO-secretaris-generaal Wörner, verklaarde bijvoorbeeld op 17 mei 1990: „Het feit dat we geen NAVO-leger buiten het Duitse territoir plaatsen, verschaft de Sovjet-Unie krachtige veiligheidsgaranties.”

Poetin stelt de vraag: „Waar zijn die garanties?”

Is dit een terugkeer naar de taal van de Koude Oorlog? Nauwelijks. Van meet af aan hebben Russische regeringen geen geheim gemaakt van hun afkeer van uitbreiding van de NAVO-invloed naar het voormalige machtsbereik van Moskou. Staand Russisch beleid is kritiek op en verzet tegen een steeds volmaakter integratie van Oost-Europa in de Atlantische organisatie. Wat Clinton is begonnen met het Partnership for Peace, mondt straks uit in een wezenlijke verdedigingsgordel die Europa opnieuw zal splitsen. Sluipende annexatie is hierbij een passende term.

Maar zijn er dan helemaal geen gemeenschappelijke terreinen? Die zijn er wel en Poetin noemde een belangrijke: „Veel landen hebben goede redenen om hun eigen kernenergie te ontwikkelen als basis voor hun onafhankelijkheid. Maar we onderkennen ook dat deze technologieën snel in nucleaire wapens kunnen worden omgezet.” Vandaar het gezamenlijke belang van het tegengaan van proliferatie.

Poetin gaat ervan uit dat Rusland en de VS gelijkelijk belang hebben bij het verstevigen van het regime van niet-verspreiding van massavernietigingswapens. „Het zijn juist onze landen, met aanzienlijke nucleaire en raketvermogens, die als leiders moeten optreden bij de ontwikkeling van nieuwe en striktere non-proliferatiemaatregelen. Rusland staat klaar. We zijn actief betrokken in consultaties met onze Amerikaanse vrienden.” Is dit Koude Oorlogstaal?

Van nucleaire energie naar energie in het algemeen. Sinds de (kortstondige) onderbrekingen van de Russische gastoevoer naar Europa als gevolg van conflicten met Oekraïne en Wit-Rusland is het gebruik geworden om te klagen over de betrouwbaarheid van het Kremlin. Poetin in München: „In de energiesector is Rusland van plan uniforme marktprincipes en transparante condities voor iedereen te scheppen. Het ligt voor de hand dat energieprijzen worden bepaald door de markt in plaats van het voorwerp te zijn van politieke speculatie, economische pressie of chantage.” De heibel met de buurlanden was inderdaad een gevolg van het gefaseerd optrekken van de tot dusver zwaar gesubsidieerde gasprijzen naar marktniveau – waarvoor in Europa meer begrip had mogen bestaan.

Poetins rede is beantwoord met het in herinnering roepen van zo ongeveer alles wat sinds het ontstaan van het nieuwe Rusland fout is gegaan. De oorlog in Tsjetsjenië, de terugval op autoritaire methoden door het Kremlin zelf, de schending van mensenrechten en het gasconflict zijn in de dagen daarna de revue gepasseerd. Verklaarbaar, het past allemaal in een bekend patroon.

Maar waarom niet ook gezocht naar aanknopingspunten in het verhaal van de Russische president? En waarom niet de bereidheid getoond de door hem uitgesproken zorgen ernstig te nemen? De mededeling dat niets wat de NAVO en/of Europa onderneemt ten koste gaat van Rusland, klinkt langzamerhand als een dooddoener. Bekijk de onderlinge relatie ook eens van de kant van Poetin.

J.H. Sampiemon is medewerker van NRC Handelsblad.