Miezerige revolutionairen en hun heroïsche opstand

Heeft er in een gehucht een revolutie plaatsgevonden tegen dictator Ceausescu?

Drie trieste figuren proberen in een talkshow duidelijkheid te krijgen.

De totale eenzaamheid van de oude Pisconi (gespeeld door Mircea Andreescu) , uit de film ‘12.08 East of Bucharest’. scene uit de film 12:08 East of Bucharest Oorspronkelijke titel: A fost sau n-a fost? FOTO: Filmmuseum Filmmuseum

Een goeie socioloog moet maar eens uitzoeken of melancholie een typisch Oost-Europees verschijnsel is. Hij kan zijn onderzoek in de bioscoop beginnen, deze week, als 12.08 East of Bucharest wordt uitgebracht door het Filmmuseum in het kader van een programma met nieuwe Roemeense cinema. Het speelfilmdebuut van Corneliu Porumboiu (1975) ademt dezelfde sfeer als de Tsjechische cinema uit de jaren zestig, van regisseurs als Jirí Menzel en Milos Forman. Innig mededogen met de personages, maar voldoende afstand om hun tekortkomingen te kunnen overzien en de absurditeit van het leven in het algemeen.

12.08 East of Bucharest – tijdens het laatste festival van Cannes met de Camera d’or bekroond – is zo droog komisch, met de nadruk op het eerste woord, dat navertellen tot afkeer kan leiden. Eerst leren we een klein aantal gesjochten inwoners van een provinciestad kennen; Porumboiu nam de film op in zijn geboorteplaats Vaslui. Halverwege de film worden drie van hen in een krappe tv-studio voor de camera gezet en daar komen we nooit meer weg. En dat is perfect.

De vraag die in deze van A tot Z gefilmde talkshow op tafel ligt, is of er op 22 december 1989 ook in deze uithoek van Roemenië revolutie is gevoerd tegen Ceaucescu. Hierbij is het tijdstip uit de titel van vitaal belang. Om 12.08 uur precies verliet de dictator zijn paleis per helikopter. Wie ná dat tijdstip op het centrale plein van Vaslui juichte, vierde feest. Wie daarvóór al leuzen tegen Ceaucescu riep, was een revolutionair.

De vermoeide lokale tv-journalist Jderescu wil deze kwestie, exact zestien jaar na dato, tot op de bodem uitzoeken in een live talkshow, waarbij de kijkers mogen inbellen. Hij nodigt ooggetuigen uit, maar ten slotte draven er slechts twee op. Het zijn niet de indrukwekkendste revolutionairen. De oude Pisconi, die zich opmaakt om weer eens als kerstman op te draven voor de kinderen, en de drankzuchtige leraar Manescu.

De grootsheid van Porumboiu’s film schuilt, behalve in de dialogen, in de effectieve tweedeling. In de eerste helft van de film maken we kennis met de drie hoofdpersonen in hun normale toestand. Met die informatie in het achterhoofd bekijken wij hun optreden in het tv-programma. Terwijl zij zichzelf daar belangrijk wanen, hebben wij intussen gezien wat een stakkerds het zijn. Jderescu hebben we horen smeken om andere gasten in het programma te krijgen. Van Pisconi hebben we zijn totale eenzaamheid gezien. En Manescu is de meest trieste figuur van allen. Ongetwijfeld ooit een getalenteerde leraar, nu een geruïneerde zuiplap, die aan de barman moet vragen of hij gisteravond de Chinees weer heeft beledigd. Ja. Hij heeft de Chinees gezegd dat hij moet oprotten naar zijn eigen land. Als Manescu de Chinese winkelier zijn excuses komt aanbieden, maakt hij meteen van de gelegenheid gebruik om geld te lenen.

Geen moment denken wij dus dat de talkshow hen enige heroïek zal opleveren. De mensen die naar de uitzending telefoneren om hun verhaal te doen, maken gehakt van Manescu’s bewering dat hij ‘Leve de vrijheid’ heeft geroepen voor 12.08 uur. Alleen de Chinese winkelier neemt het telefonisch op voor zijn vriend, maar Jderescu heeft tegen die tijd allang de kant van de andere bellers gekozen en zegt de Chinees dat hij moet oprotten naar zijn eigen land en geen vuurwerk moet verkopen aan kinderen.

De interactie tussen de drie mannen frontaal in beeld, de stemmen van de bellers, de onzichtbare cameraman en ons, kijkers naar de film van de tv, is uit vele lagen opgebouwd en geeft de film een kwaliteit die niet in het beeld zelf zit. Maar de trefzekere begin- en eindscènes laten zien dat Porumboiu niet alleen een goede regisseur van dialogen is.

12.08 East of Bucharest. (A Fost sau n-a fost?).

Regie: Corneliu Porumboiu. Met: Ion Sapdaru, Teo Corban, Mircea Andreescu. In: 6 bioscopen.