Treinen te laat, toch bonussen voor de top

Hoge bonussen voor managers zetten kwaad bloed als de werknemers niets krijgen, zoals bij de NS. Maar ook is het vreemd als managers worden beloond voor de verkoop van delen van het bedrijf, zegt Menno Tamminga.

De lente lijkt te beginnen, de knoppen lopen uit en ook de bonusberichten zijn vroeg. Twee van de eerste jaarverslagen over 2006 onderstrepen het milde maatschappelijke klimaat voor de mensen met een brede beurs. Drie bestuurders van Philips krijgen, naast hun salaris en reguliere bonus- en aandelenbeloningen, een aparte betaling van enkele tonnen wegens de geslaagde miljardenverkoop van de halfgeleiderdivisie. Ook NS-bestuurders zien hun bonus stijgen, al zijn de doelstellingen van punctualiteit niet gehaald.

De NS-bonussen ontketenden groot ongenoegen onder personeel, vakbonden en Kamerleden. De bonden zijn boos omdat de bonus voor het personeel niet wordt uitgekeerd. Vanwege de tekortschietende punctualiteit. Kamerleden van de nieuwe coalitie kritiseren de hoogte van de bonussen, tot meer dan een ton. Het regeerakkoord presenteert juist de NS als een maatschappelijke onderneming.

De NS-bonussen illustreren de scheve regelingen aan de top. De criteria voor een bonus zijn zo breed, van reizigersgroei tot punctualiteit, dat je altijd wel iets raakt. Op de kermis heet dat een loterij zonder nieten: gratis schieten, altijd prijs. De criteria missen de essentie van de relatie met de reiziger: de klant wil zijn trein op tijd en een zitplaats. In beloningstermen: als de hoofdzaak, het op tijd rijden, niet wordt gehaald, moet ook de bonus vervallen op basis van secundaire criteria, zoals reizigersgroei. Het regeerakkoord formuleert vijf procent groei van OV-reizigers als doelstelling. Dan kunnen de commissarissen van de NS die groei moeilijk nog als zelfstandig, door de directie beïnvloedbaar criterium opvoeren.

Tegen een bredere achtergrond geeft de bonusregeling bij de NS aan dat er nog veel werk aan de winkel is. Het regeerakkoord geeft hoog op van de investerende en bindende rol van duizenden maatschappelijke ondernemingen, zoals woningcorporaties. Deze maatschappelijke ondernemingen krijgen een eigen rechtsvorm. Maar wie gaat er toezien op hun gevoerde beleid, op hun versoberde beloning (ook een kabinetsdoelstelling) en op hun maatschappelijke effectiviteit? Zij kennen geen aandeelhouders, zoals in het bedrijfsleven, die corrigerend kunnen optreden.

Het nieuwe kabinet zal rap moeten kiezen. De eerdere kabinetten-Balkenende hebben de NS, zoals alle overheidsbedrijven, expliciet buiten de ‘Balkenendenorm’ voor topbeloningen in de (semi)publieke sector gehouden. De redenering: bij die bedrijven kan de overheid als aandeelhouder zelf matigend optreden. Dat belooft wat voor de aandeelhoudersvergadering van de NS – die overigens niet voor publiek toegankelijk zijn.

Of de aandeelhouders van Philips ook een vuist willen maken op hun komende vergadering over de verkoopbonussen is de vraag. De opbrengst van de verkoop van de halfgeleiders à 4,3 miljard euro wordt grotendeels teruggesluisd naar beleggers. Wie maalt dan om een paar ton bonussen? En wie maalt erom dat de bonusregeling vorig jaar bij de verplichte behandeling van het beloningsbeleid niet is genoemd?

Toch zit aan de bonus een opmerkelijk precedent. Philips wil de komende jaren bestuurders meer gaan belonen op basis van zulke eenmalige situaties. Daarmee bevestigen de commissarissen van Philips de gegroeide praktijk dat topmanagers hun dagen vooral vullen met denken over en het uitvoeren van transacties: fusies, overnames, verkopen van dochters of van het hele bedrijf. Anders gezegd: zij worden steeds meer beloond zoals hun belangrijkste adviseurs, zoals zakenbankiers, ook beloond worden: per transactie. Dat betekent vanzelfsprekend: een kortetermijnblik. Dat betekent ook: afscheid van de onderneming als een langetermijnsamenwerking van de factoren kapitaal, arbeid en management. En zeker geen ‘samen werken, samen leven’, zoals het regeerakkoord proclameert.

De ‘participatietop’ met werkgevers en vakbonden die het kabinet in petto heeft verdient een vliegende start. Verkoopbonussen à la Philips moeten inclusief prestatiecriterium vooraf ter stemming aan de aandeelhoudersvergadering worden voorgelegd. Zo niet, dan belast de fiscus de opbrengst. Voor honderd procent.

Menno Tamminga is redacteur van NRC Handelsblad.

    • Menno Tamminga