De oudste mag dicht bij de koningin

Met ‘mooie Barend’ begon de traditie waarbij een nieuwe ministersploeg rondom de koning wordt geportretteerd op de trappen van Huis ten Bosch. De dress-code: donkerblauw pak en mantelpakje.

Den Haag, 21 febr. - Wie staat morgen waar naast koningin Beatrix? Morgenmiddag rond drie uur, na afloop van het zogenoemde constituerend beraad, zullen de zestien bewindslieden van het kabinet Balkenende IV hun opwachting maken op de trappen van Huis ten Bosch. Keurig naast elkaar, twee of drie rijen dik. Bij droog weer is de fotosessie buiten op het bordes, bij nat weer binnen in de vestibule.

Bij de bordesfoto staat de koningin, volgens het protocol, in het midden op de voorste rij. De premier staat rechts van haar. De eerste vicepremier staat links van de koningin. De tweede vicepremier, staat weer rechts van de premier. Daarna wordt de volgorde – om en om – bepaald door het zogenoemde benoemingsbesluit. Die volgorde wordt weer bepaald door de anciënniteit van het departement.

Binnenlandse Zaken is het oudste departement (‘departement van inwendige politie en toezicht op de staat van dijken, wegen en wateren van de Bataafse Republiek’, 1798) en daarna volgen Buitenlandse Zaken, Defensie, Economische Zaken, Financiën, Justitie, Landbouw, Onderwijs, Sociale Zaken, Verkeer en Waterstaat, Volksgezondheid, Volkshuisvesting. Nieuwe ministeries sluiten achteraan in de rij. Bij het maken van de bordesfoto wordt soms afgeweken van het protocol wanneer er te weinig vrouwen op de eerste rij staan.

De traditie van de bordesfoto van de nieuwe ministersploeg samen met het staatshoofd stamt uit 1971. Een jaar eerder, in 1970, had een commissie onder voorzitterschap van Barend Biesheuvel het rapport ‘Openbaarheid Openheid’ uitgebracht. De commissie pleitte voor meer openbaarheid rond het kabinetsberaad, onder meer door het instellen van een wekelijks persconferentie na afloop van de ministerraad. Biesheuvel brak ook een lans voor meer openbaarheid rond de kabinetsformatie door de publicatie van de adviezen van de fractievoorzitter aan de Koningin.

Met het verschijnen van het rapport van zijn commissie wordt ‘mooie Barend’ (de bijnaam van de 1,97 meter lange Biesheuvel met zijn zwarte stevige haardos) ook wel ‘open Barend’ genoemd. Het was zijn idee om een nieuw kabinet met de koningin te presenteren op de trappen van Huis ten Bosch, het paleis waar koningin Beatrix sinds 1981 woont. Voorafgaand werd het paleis grondig verbouwd en dat is de reden waarom het eerste kabinet-Van Agt (1977-1981) moest uitwijken naar de trappen van paleis Soestdijk. De foto van het tweede kabinet-Van Agt (1981-1982) is gemaakt in de hal van Huis ten Bosch in verband met het slechte weer. Het is de eerste foto van een nieuw kabinet met koningin Beatrix.

De dresscode voor de foto is tenue de ville: een donker pak met das voor de heren en een mantelpakje (hoewel een rokje en zelfs een broek ook mag) voor de dames. De ontstaansgeschiedenis van de kledingvoorschriften is een verhaal apart. Tot ver in de vorige eeuw waren bewindslieden gewoon een jacquet te dragen, maar toenmalig koningin Juliana wilde in 1971 niet op de foto met „een stelletje begrafenisondernemers”, zegt voormalig minister Harry Langman (Economische Zaken, VVD). De wensen van Juliana leidden tot een dispuut tijdens de eerste vergadering van het kabinet-Biesheuvel. „De vergadering kan zich verder, na een korte discussie, verenigen met het voorstel van de voorzitter (premier Biesheuvel, red.) om bij de beëdiging geen jacquet, maar een donker pak te dragen”, aldus de notulen van de ministerraad van 5 juli 1971.

„Sommige ministers gaven de voorkeur aan een jacquet”, zegt de nu 75-jarige Langman. Er werd volgens de oud-minister een „klassieke polderoplossing” bedacht. „Om de wens van de koningin te honoreren werd een donker pak gedragen tijdens de bordesfoto. Bij het debat over de regeringsverklaring in de Tweede Kamer droegen de ministers het jacquet.”

Ook morgen dus geen jacquetten maar stemmig donkere pakken. De foto van het vierde kabinet Balkenende zal de derde zijn waarbij Balkenende naast de koningin op de trappen staat. Van het kabinet Balkenende III (7 juli tot en met 21 november 2006) is geen bordesfoto gemaakt omdat er geen nieuwe bewindslieden aantraden.

Voorafgaand aan de bordesfoto en de beëdiging door de koningin heeft het zogenoemde constituerend beraad plaats, de eerste vergadering van de nieuwe ministersploeg. Ook wordt dan de taakverdeling tussen staatssecretarissen en ministers definitief afgesproken. Dat kan soms tot ingrijpende wijzigingen leiden. Tijdens de formatie van het eerste kabinet Balkenende (2002-2003) was afgesproken dat staatssecretaris Rob Hessing (LPF) van Binnenlandse Zaken de portefeuille veiligheid zou krijgen. Minister Johan Remkes (VVD) gebruikte het constituerend beraad om deze portefeuille te claimen.

„Het constituerend beraad van Balkenende IV wordt erg belangrijk”, zegt oud-senator en professor Joop van der Berg (PvdA). „André Rouvoet en Ella Vogelaar moeten morgen hun slag slaan, want ze worden minister met een nieuwe portefeuille.”

Vicepremier André Rouvoet (ChristenUnie) is de nieuwe minister voor Jeugd en Gezin, Ella Vogelaar (PvdA) wordt minister van Integratie en Wijkverbetering. „Tijdens het constituerend beraad maak je concrete werkafspraken. Het is terreinafbakening, en je spreekt ook af welke ambtenaren voor jou gaan werken”, zegt Van der Berg. „Als je op dat moment goede afspraken maakt heb je daar vier jaar lang plezier van.”

nrc.nl/binnenland: fotoserie met oude bordesfoto’s