Ode aan de herhaling

In de architectuur wordt originaliteit geprezen. Daarom valt het extra op als gebouwen op elkaar lijken. In het tiende deel van een serie: sociale woningbouw in zijn fundamentele vorm.

Detail van de Zwarte Madonna in Den Haag foto Piet Rook Zwarte Madonna, Foto Piet Rook Rook, Piet

Over architect Carel Weeber gaat het verhaal dat hij bij het zien van zijn eerste computer zei: „Hé, dat is handig! Dat ding heeft een herhalingsknop.” Waarschijnlijk is dit verhaal een broodje aap – hebben computers eigenlijk wel een repeat-toets gehad? – maar het is waar dat Weeber vroeger van herhaling hield. Als je een goede woning had ontworpen, was er volgens hem niets op tegen om die een flink aantal keren te herhalen.

Weebers liefde voor herhaling is het best zichtbaar in de Zwarte Madonna, het beroemd-beruchte woongebouw bij het Centraal Station in Den Haag. Behalve uit winkelruimtes op de begane grond bestaat dit gebouw uit drie types woningen: een met twee kamers, een met drie en een met vier. Niet alleen worden deze types tientallen keren herhaald, maar ook zijn ze allemaal eender bekleed. Terwijl Weeber voor de buitengevels van de Peperklip, een met de Zwarte Madonna verwant gebouw in Rotterdam, nog afwisselend witte en lichtblauwe badkamertegels gebruikte, beperkte hij zich in Den Haag tot zwarte tegeltjes. Zo werd de Zwarte Madonna een donkere ode aan de herhaling.

In een interview noemde Carel Weeber, die tegenwoordig op Curaçao door het leven gaat als Carlos Weeber, zijn Zwarte Madonna een ‘huurkazerne’. „De Zwarte Madonna is een vangnet voor mensen die geen woning kunnen vinden en betalen en zo ziet het gebouw er ook uit”, zei hij. „Ik ben de laatste architect die de sociale woningbouw in zijn fundamentele bedoeling heeft vormgegeven”’

De Zwarte Madonna, voltooid in 1987, is ook de laatste huurkazerne waarin de herhaling zo ongenadig is vormgegeven. In de loop van de jaren na 1987 raakte herhaling zelfs zo uit de mode dat de Zwarte Madonna, net als andere odes aan de herhaling, zoals de galerijflats in de Amsterdamse Bijlmer, binnenkort wordt afgebroken.

Natuurlijk zijn er sinds de Zwarte Madonna nog wel gebouwen met een veelvoud van dezelfde woningtypes neergezet. Vooral voor asielzoekers en studenten worden eendere minimale woningen nog altijd geschikt bevonden. Voor Amsterdamse studenten zijn bijvoorbeeld de laatste jaren scheepscontainers neergezet om als woningen te dienen. Soms, zoals in Amsterdam-Noord, komt er geen architect aan te pas en worden rode en blauwe scheepscontainers met een raam en een deur gewoon op elkaar gestapeld. Dan lijken ze sprekend op een Gekleurde Madonna.

Maar als er een architect aan het werk wordt gezet om er iets te maken van, dan doet deze tegenwoordig zijn uiterste best om de herhaling juist te verbloemen. Dit is bijvoorbeeld het geval met Qubic Houthavens, zoals de tijdelijke huisvesting voor studenten in de Amsterdamse Spaarndammerbuurt wordt genoemd. Qubic Houthavens is nauw verwant met de Zwarte Madonna. Het complex studentenwoningen is eigenlijk nog eentoniger: het bestaat uit niet minder dan 715 eendere containers voor studenten, 72 wisselwoningen en een horecapaviljoen. Net als Carel Weeber in Den Haag hebben de architecten van Qubic Houthavens, HVDN, gebruik gemaakt van geprefabriceerde gevelpanelen. Toch lijken de Zwarte Madonna en Qubic Houthavens niet leden van dezelfde familie. In Qubic Houthavens toont de herhaling zich aan de buitenwereld als variatie. Niet alleen hebben de panelen vier verschillende soorten ramen gekregen, maar ook zijn er stukken plexiglas in knallend paars, rood, oranje en groen op geschroefd. Zo heeft HVDN van een huurkazerne voor studenten een ode aan de variatie gemaakt.