Echte helden sterven

‘Sands of Iwo Jima’ en ‘Flags of our Fathers’ gaan beide over de gevechten bij Iwo Jima.

Aan het begrip ‘held’ wordt in de films alleen een heel andere invulling gegeven.

DVD Flags of our Fathers. Regie: Clint Eastwood. Met: Ryan Phillippe, Adam Beach, Jesse Bradford. ****-

Elke generatie krijgt de oorlog die zij verdient. Op het witte doek dan. Voor historici die geïnteresseerd zijn in de mentaliteitsgeschiedenis van Amerika is het een zegen dat dit land zo’n grote en vitale filmindustrie heeft, die bovendien van het prilste begin regisseurs aflevert met een gezonde interesse voor zowel oorlog als drama (zie kader). En het helpt natuurlijk dat de VS zo vaak oorlogen aangaan.

Afgelopen jaar heeft Clint Eastwood in twee films zijn visie gegeven op de oorlog tegen Japan in de Pacific. De eerste, Flags of our Fathers, is hier nu via de import verkrijgbaar op dvd. De tweede, Letters from Iwo Jima, is hier vorige week bescheiden uitgebracht in twintig bioscopen. Ook in de VS zijn ze niet meer dan bescheiden hits geweest. Zijn de oorlogsdrama’s van Eastwood niet heroïsch genoeg voor een massapubliek? Of is de deconstructie van Amerika’s laatste échte good war te pijnlijk voor een generatie die worstelt met een eigen impopulaire oorlog?

Wat Eastwood in Flags of our Fathers laat zien, is dat ook de Tweede Wereldoorlog in de VS geen ‘populaire’ oorlog was. Flags of our Fathers gaat niet over de beroemde foto van zes mariniers die de Amerikaanse vlag oprichten op het Japanse eilandje Iwo Jima. Hij gaat over hoe dat heroïsche beeld gebruikt werd en hoe die foto de levens van de mannen erop ging beheersen. De drie overlevenden worstelen na afloop met de rol van held, die ze opgedrongen krijgen, terwijl het enige wat ze probeerden was „not to get shot”. De echte helden zijn degenen die wel sneuvelden. Maar alleen helden zijn bruikbaar voor de oorlogsinspanning: drie fotogenieke jongens kunnen meer geld loskrijgen bij de Amerikaanse thuisblijvers dan grijze mannen van een anonieme organisatie.

Het is aardig om hier de eerste Amerikaanse speelfilm over Iwo Jima bij te halen. Daarin komt geld, laat staan het gebrek daaraan, geen moment ter sprake. Terwijl deze film helemaal drááide om geld voor de oorlogsinspanning – voor de vólgende oorlog. Sands of Iwo Jima werd vlak na 1945 bedacht, toen de Amerikanen hun wonden uit de Tweede Wereldoorlog nog aan het likken waren en de Koude Oorlog nog niet was uitgebroken. De politieke bereidheid om een kostbare elite-eenheid op sterkte te houden, taande en de US Marines voelden zich in hun bestaan bedreigd. Wat zou de publieke opinie beter kunnen beïnvloeden dan een speelfilm met de grootste ster van dat moment, John Wayne?

Een documentaire in het extra’s-menu van de dvd leert dat het precies zo ging. Sands of Iwo Jima was in 1949 een kassucces, kreeg vier Oscarnominaties en verzekerde de toekomst van de eenheid.

Als je hem nu bekijkt zie je een geromantiseerde pr-film, gemaakt door de gerenommeerde regisseur Allan Dwan. John Wayne speelt de keiharde sergeant die zijn soldaten met ijzeren vuist tot een eenheid smeedt. Simpele zielen zijn het: „Toen kwam de marsorder en dus vertrokken ze.” Ze kibbelen onderling continu maar als de sergeant Saddle up! roept, grijpen ze hun geweer en trekken ze met hem op naar de poorten van de hel.

Er zijn een paar overeenkomsten tussen Flags en Sands – in beide films zegt een soldaat dat het te veroveren eiland er op de kaart uitziet als een ‘karbonaadje’. Maar de verschillen zijn groter. De camera is in 60 jaar tijd van zijn statief gekomen en de beelden van de bestorming van het strand zijn in Flags veel dynamischer dan in Sands. Als in Sands iemand wordt doodgeschoten, zijgt-ie zwijgend maar bloedeloos ineen. In Flags is het slagveld een zee van modder, bloed en ingewanden. Regisseur Eastwood mag de camera zo wijd zetten als hij wil: de hele oorlogsvloot kan digitaal door de computer worden bijgetekend. In Sands gebruikte Dwan daar archiefbeelden van de aanval voor.

Beide films problematiseren het begrip ‘held’, maar heel verschillend – daar zit het mentaliteitsverschil in. In Sands draait alles om de gecompliceerde figuur van de sergeant. Hij is een onfeilbare soldaat. Als de troepen onder vuur worden genomen op het strand van Iwo Jima en al zijn mannen om hun mammie roepen, steekt hij een sigaretje op. Maar het burgerleven is een worsteling voor hem. Zijn vrouw heeft hem verlaten en in zijn borstzak zit een brief aan zijn zoontje waarin de ijzervreter uitlegt dat hij heeft gefaald als vader. Soldaat en burger worden hier als twee menssoorten uiteen gehouden. Ze zijn allebei nodig, de een in oorlog, de ander in vrede, en gelukkig zijn de VS in beide soorten rijk gesorteerd. Wayne doet in deze film niets anders dan hij deed in westerns als The Searchers.

De helden van Flags – en ook de Japanse soldaten in Letters from Iwo Jima – kunnen juist niet wennen aan de oorlog. Als ze in het burgerleven falen, is het doordat de oorlog hen in de greep houdt. Niet voor niets is de mooiste herinnering van ‘Doc’ Bradley het moment dat het peloton vrijaf kreeg en in zee ging zwemmen – jongens, geen soldaten.

DVD

Flags of our Fathers.

Regie: Clint Eastwood. Met: Ryan Phillippe, Adam Beach, Jesse Bradford.

Film

Sands of Iwo Jima.

Regie; Allan Dwan. Met: John Wayne, John Agar, Hal Baylor.

Film

Extra’s

    • Bas Blokker