‘De dreiging is complexer geworden’

Gijs de Vries, de coördinator van het antiterrorisme in de Europese Unie, houdt er na bijna drie jaar mee op.

‘De massapaniek waar de terroristen op hadden gehoopt is uitgebleven.’

Gijs de Vries (Foto Roel Rozenburg) DenHaag:27.3.4 Gijs de Vries. foto NRC Handelsblad, Roel Rozenburg Rozenburg, Roel

Hoewel de functieaanduiding anders doet vermoeden, zit de antiterrorismecoördinator van Europa niet in een zwaar beveiligde vesting. De Nederlander Gijs de Vries houdt gewoon kantoor in één van de troosteloze gangen van het gebouw Justus Lipsius in de Europese wijk van Brussel.

Een opgeruimd kantoor bovendien, want De Vries (bijna 51) houdt er binnenkort mee op, zo kondigde hij onlangs verrassend aan. Niet omdat kritiek uit het Europees Parlement op zijn functioneren rond omstreden CIA-vluchten en -kampen met terreurverdachten hem te veel is geworden. Die kritiek deed hij al eerder af als „onzorgvuldig”. De controle op geheime diensten moet zeker beter, vindt De Vries, maar dat is toch in de eerste plaats een taak voor de nationale overheden.

Nee, De Vries stopt wegens privé-omstandigheden. Die komen er op neer dat hij, met kinderen die in een belangrijke fase van hun leven zitten, wil voorkomen ‘de man die op zondagavond het vlees aansnijdt’ te worden.

Eerder zat VVD’er De Vries in het Europees Parlement en het tweede paarse kabinet-Kok (als staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties). Ook schreef hij namens de Nederlandse regering mee aan de Europese Grondwet, die in zijn thuisland sneuvelde.

De Vries stapt over naar instituut Clingendael in Den Haag. Om op meer wetenschappelijk niveau voort te zetten waar hij de afgelopen jaren in Brussel mee bezig is geweest: het in goede banen leiden van plannen om de dreiging van terrorisme tegen te gaan.

Is Europa veiliger geworden?

„Europa en de lidstaten hebben de afgelopen jaren fors geïnvesteerd in extra veiligheid. In die zin is Europa veiliger geworden. Maar de dreiging is niet afgenomen. Eerder kun je zeggen dat de dreiging complexer is geworden.”

Is dat hetzelfde als ernstiger?

„Het is anders. Al-Qaeda is niet meer de centraal geleide organisatie die het ooit was. Het heeft de fysieke thuishaven in Afghanistan verloren, maar deze ingeruild voor een virtuele op het internet. Daarnaast zie je dat het gedachtegoed van Osama bin Laden en anderen een eigen leven is gaan leiden. Het heeft gezorgd voor volggedrag in vele landen en geleid tot het zogeheten homegrown terrorism. Behalve internationale netwerken zijn er nu ook losse verbanden binnen landen gegroeid.”

Betekent dit dat de opstelling van het Westen ten aanzien van terrorisme lange tijd te naïef is geweest?

„Het beeld van een ‘oorlog tegen terreur’ suggereert dat er één vijand is. Hoe meer we leren, hoe meer we zien dat dit eenvoudige beeld onjuist is. De dreiging is zeer pluriform en zeer complex. Daarnaast neemt de kans op niet-conventionele aanslagen toe. Dus met chemische, bacteriologische of radiologische wapens. De dreiging met nucleaire wapens is vooralsnog kleiner omdat ze moeilijker zijn te verkrijgen en dus moeilijker in te zetten.”

Zijn er concrete aanwijzingen voor niet-conventionele aanslagen?

„Zeker. Er zijn diverse organisaties en verbandjes die actief zoeken naar innovatie in hun moordtechniek.”

Wat ziet u als uw grootste succes?

„Wat ik wel als heel belangrijk beschouw is de hervorming van het werk van de veiligheids- en inlichtingendiensten. Sinds 2005 werken voor het eerst analisten van de interne en externe diensten samen in het ‘situatiecentrum’ hier in Brussel. Zij brengen nu gezamenlijk de dreiging voor Europa in kaart. Daarbij krijg je niet alleen een beeld hoe elke lidstaat binnen het mozaïek van Europa past, maar ook hoe de dreiging binnen Europa zich verhoudt tot de dreiging van buiten de Unie. Dat is een grote stap vooruit.”

Wat is uw grootste frustratie?

„Het niet tot stand komen van de Europese Grondwet, waardoor efficiënte besluitvorming uitblijft. Waar ministers in Europees verband – door het uitblijven van een nieuw verdrag – nog steeds eenstemmigheid nodig hebben, duurt het te lang. Ze zijn er bijvoorbeeld nog altijd niet in geslaagd Europese afspraken over grensoverschrijdende achtervolging te maken.”

Vindt u als liberaal de permanente strijd tussen veiligheid en individuele vrijheidsrechten geen probleem?

„Ik heb me altijd uitgesproken voor een betere balans tussen vrijheid en veiligheid. Terroristen proberen altijd te provoceren en democratieën tot een overreactie te bewegen waardoor de eigen vrijheden worden aangetast. Die overreactie moeten we ons niet laten opdringen. Als we bruggen willen slaan met de moslimwereld, kan dat alleen op basis van gemeenschappelijke waarden en internationale mensenrechten. Door Guantánamo Bay en Abu Ghraib is een ontsporing ontstaan. Geheime gevangenissen werken contraproductief. Voor mij is dan ook duidelijk dat de Verenigde Staten moeten terugkeren naar de mainstream van het internationaal recht.”

Is terrorismebestrijding eigenlijk geen illusiepolitiek?

„We zien in de praktijk dat terroristen van aanslagen hebben afgezien omdat het doelwit dat zij in gedachten hadden te moeilijk te bereiken viel. Preventie heeft dus succes, maar er zijn grenzen aan. We leven in een open samenleving. Kwetsbaarheid is daaraan inherent. De aanslagen in Madrid en Londen hebben dat laten zien. Maar ze hebben ook laten zien dat een democratie daarmee niet op de knieën wordt gedwongen. De massapaniek waar de terroristen op hadden gehoopt is uitgebleven. Onze democratieën zijn veel sterker dan de extremisten dachten en denken. Maar honderd procent zekerheid is niet te geven. Want dan tast je de democratie aan.”