Een taal die privé moet blijven

David Harrower is een Schotse toneelschrijver die niet graag over zichzelf praat.

Zijn jongste stuk Blackbird beleefde zaterdag de Nederlandse première.

Heike Wisse en Derek de Lint als Ray en Una in 'Blackbird'. Foto Leo van Velzen Den Haag, 10-02-07. Beeld uit de repetitiedoorloop van "Blackbird" van David Harrower, regie Maaike van Langen met Heike Wisse en Derek de Lint. premiere 17/02/07. Foto Leo van Velzen. Velzen, Leo van

Een koude winterdag in Edinburgh. Zo’n vijftig bejaarde vrouwen zitten binnen bijeen en luisteren naar een lezing, georganiseerd door de Workers’ Educational Association. De vrouwen blijken goed op de hoogte van het werk van de gast in hun midden, David Harrower, een 41-jarige toneelschrijver uit Glasgow. Zijn jongste stuk Blackbird beleefde zaterdag zijn Nederlandse première.

Zijn debuut Knives in Hens maakte overal indruk. Het filosofische boerendrama uit 1995 stond haaks op de hippe Britse toneelstukken die in dezelfde tijd successen vierden. Bij Harrower, anders dan bij zijn leeftijdgenoten Sarah Kane, Mark Ravenhill en Martin Crimp, geen seks en drugs en rauwe taal in grauwe woonkazernes, maar stille poëzie op het platteland.

Messen in Hennen werd in 2000 door het Noord Nederlands Toneel gespeeld met Tamar van den Dop in de hoofdrol. De auteur laat een jonge boerin hartstochtelijk de natuur om zich heen beschrijven. Als een geletterde molenaar haar aanspoort de woorden op papier te zetten, schrikt zij terug voor de magische kracht van de taal. Het schrift werkt als een splijtzwam in de primitieve gemeenschap. Met een zangerig Schots accent leest Harrower een uitspraak van de boerin voor: „Al wat ik moet doen, is namen duwen in wat daar is. Net zoals ik een mes duw in de buik van een hen.” Hij kijkt er verlegen bij, alsof hij zich schaamt voor zijn werk.

Na de lezing gaan de dames met elkaar naar de pub. Ook Harrower zoekt een kroeg op. In een steil straatje onder het middeleeuwse kasteel blijft hij staan. „Kijk, dáár ben ik opgegroeid.” Hij wijst naar de zee. „Voordat ik naar Glasgow vertrok woonden we hier in Edinburgh. In een klein huisje. Mijn vader werkte in een bar.” In een pub haalt Harrower meteen een groot glas bier. „Ik was als kind erg op mezelf. Op school kwam ik niet goed mee en ik heb niet gestudeerd.” Weer dat verontschuldigende lachje, gevolgd door een afleidingsmanoeuvre: „Alles goed? Wilt u suiker in uw thee?”

Harrower praat niet graag over zichzelf. Net als de vrouw uit Knives in Hens is hij bezeten van een taal die privé moet blijven. Niet iedereen mag in zijn hoofd kijken en de stotterende, naar woorden zoekende mensen in zijn stukken geven maar weinig van hun geheimen prijs. Dat maakt die stukken intiem en intrigerend, ontroerend ook, omdat die personages zo fragiel zijn.

In Blackbird, bij het Nationale Toneel, speelt Derek de Lint de pedofiel en Heike Wisse het misbruikte meisje – maar zulke typeringen keurt Harrower rillend af. „Misschien wás het geen misbruik”, zegt hij. „En het meisje is zéker geen meisje meer.” Achter in de twintig is Una als ze Ray weer ziet. Vijftien jaar na hun laatste ontmoeting staat ze voor zijn neus. Zij wil weten wat hij zich van toen herinnert. Twee totaal verschillende versies van een gedeeld verleden botsen op elkaar.

Maaike van Langen regisseert Blackbird in Nederland. In Schotland, op het Edinburghse theaterfestival twee jaar geleden, nam de Duitse regieveteraan Peter Stein de wereldpremière op zich. Heftig bediscussieerd werd eerder de vorm dan de inhoud: Stein besloot het tere stuk bombastisch. „Het was verschrikkelijk”, zeiden de vrouwen van de theatercursus. Maar Harrower zegt gelaten: „Peter Stein wilde het zo.”

Je zou haast denken dat Harrower (getrouwd, geen kinderen) door achter alles vraagtekens te zetten pedofilie goedpraat. Maar hij protesteert. „Een apologie? No way! Alleen was die relatie niet in elk opzicht slecht. Zij houdt van wat ze met die man had en ze haat het. Veel vrouwen die een dergelijke verhouding hadden, hebben mij geschreven. De teneur van hun brieven is steeds: ‘Ik heb door de jaren heen heel wat misbruik- en pedofiliedrama’s gezien en niets komt zo dicht bij de complexiteit van die ervaring als het stuk van u. Wat u laat zien herken ik. Dat heeft me goed gedaan.’ ’’ Sommige Britse critici monkelden dat Harrower het pedofiliethema alleen maar uit eerzucht koos, om op te vallen en in theaterland verder te komen. „Wie schreef dat?” stuift de schrijver op. Fuck him!”

„Ik doe research”, zegt Harrower. „Ik praat met de boeren, ik luister. Ik luister ook naar mijn verbeelding. Die boerendochter: wat vindt zij eraan om zo ver van alles en iedereen te wonen? Het is een vreemd meisje. Je moet je personages altijd vreemde dingen laten doen. En die geloofwaardig maken. Mijn figuren lijken echt doordat ze een eigen taal hebben. Een taal met Schotse ritmes. Een nep-Gaelic, bescheiden en toch overdreven. In het theater moet je altijd overdrijven. Tegelijkertijd moet je je inhouden. Hoe minder je het publiek geeft, hoe meer het krijgt.” Daarbij: „Personages práten niet alleen, er is ook subtekst gaande, en strijd.”

Als een Schotse schrijver beschouwt hij zichzelf niet alleen vanwege die Schotse ritmes. „Het is ook omdat ik in de uithoek van een eiland woon. Mijn stukken gaan over mensen die een plek voor zichzelf in de wereld zoeken Dat is niet specifiek Schots, maar als je in de marge leeft houd je je daar meer mee bezig.’’

Knives in Hens is gebaseerd op Schotse volksverhalen. „Verhalen over molenaars. Over mensen die alleen maar taal hebben voor bepaalde dingen. En een vrouw die naar steeds meer taal streeft om haar plaats in de wereld te vinden. Alleen: ze wordt gek. Zij schept woorden in haar hoofd die ze niet met andere menselijke wezens kan delen.”

Heeft hij dat ook? Maakt het streven naar steeds meer taal hem gek? Aarzelend zegt hij: „Ik vind dat streven bevrijdend èn benauwend. Maar taal is het enige dat we hebben.” Ineens staat hij op. Hij verontschuldigt zich hoffelijk: „Ik moet naar mijn hond. Die is bij een gevecht gewond geraakt. Hij heeft verzorging nodig.” David Harrower kijkt er opgelucht bij. Nog even en dan kan hij eindelijk een moment aan de taal ontsnappen.

De meeste toneelstukken van David Harrower verschenen bij Faber and Faber. Blackbird door het Nationale Toneel t/m 8 april. www.nationaletoneel.nl

Rectificatie / Gerectificeerd

In het kader bij het artikel Een taal die privé moet blijven (19 februari, pagina 24) staat dat r&b-ster R. Kelly de toen 15-jarige zangeres Aaliyah trouwde tijdens de opnamen van haar cd Age ain’t nothing but a number. In werkelijkheid trouwde het stel na de opnamen. Aaliyah was 14 jaar toen de cd uitkwam.