‘Uw land wordt weer wat softer. Het werd tijd’

Amitai Etzioni wordt gezien als de huisfilosoof van premier Balkenende. Hij adviseerde ook Blair, Carter en Clinton.

Foto Evelyne Jacq Nederland, Den Haag, 07-09-2004 conferentie "the politics of European Values' Amitai Etzioni, politieke filosoof. Foto: Evelyne Jacq Jacq, Evelyne

Amitai Etzioni is gevleid, zegt hij. Gevleid dat in het regeerakkoord van het kabinet-Balkenende IV het type gemeenschapsdenken is terug te vinden dat hij in de VS al jaren aanbeveelt. En gelukkig, vindt hij, wordt er in Nederland niet langer geschamperd over het streven van Balkenende om morele vraagstukken (‘normen en waarden’) in het beleidsdebat te betrekken. „Dat was anders toen hij in 2003 aantrad. Hij heeft blijkbaar overtuigingskracht.”

Niet dat Etzioni overloopt van herinneringen aan Balkenende. Hij ontmoette hem vlak nadat de CDA’er premier werd en weet nog dat hij een mooie inleiding schreef in de Nederlandse vertaling van een van zijn boeken. „Wij putten uit dezelfde bron.” Als de verslaggever doorvraagt, begint Etzioni steeds over een andere Nederlander: Ayaan Hirsi Ali.

Zij beleefde de afgelopen weken haar vuurdoop in de Amerikaanse media. Het werd een doorslaand succes. Lovende recensies van haar biografie in The New York Times en The Washington Post, bewonderende interviews in kranten en op televisie. Hirsi Ali, denkt Etzioni, gaat een grote toekomst tegemoet in de Verenigde Staten. „Veel mensen zijn boos op de moslims. Zij geeft die mensen een stem.”

Hij is het niet met haar eens. In de communautaire filosofie zoekt men in de eerste plaats naar overeenkomsten tussen de islam en andere religieuze stromingen. „Een meerderheid van de moslims is tegen geweld, een voortreffelijke basis voor uitbouw van de wereldgemeenschap.” Mensen als Hirsi Ali ondermijnen dat proces, zegt hij, omdat ze de islam presenteren als voedingsbodem voor terreur. „Unfair en onjuist.”

Hij is nog kritischer over Hirsi Ali’s belangrijkste opponent vorig jaar: Rita Verdonk. „Het was een exces, bijna beschamend, dat Hirsi Ali het burgerschap werd ontnomen.” Het licht aangepaste immigratiebeleid is een geruststellende versterking van het gemeenschapsdenken. „Uw land wordt weer wat softer voor immigranten. Heel goed. Het werd tijd.”

Etzioni’s communautaire ‘beweging’ is typisch een progressief Amerikaans project. Het ontstond begin jaren negentig als reactie op conservatieve organisaties die probeerden het ‘morele verval’ te keren door druk uit te oefenen op het Witte Huis. Ze eisten dat op scholen behoudende religieuze waarden werden gedoceerd.

[Vervolg Etzioni: pagina 2]

Aanhanger van de war on terror

Etzioni werkte voor de Democratische presidenten Carter en Clinton. Hij doorbrak het progressieve taboe dat moraliteit geen rol in het publieke domein mocht spelen. „Een natie is niet alleen een staat, maar vooral een gemeenschap. En elke gemeenschap heeft een morele cultuur. Daarom móéten morele waarden onderdeel zijn van het openbare leven.” Zo zette hij voor Clinton een programma op om het vak ‘karaktervorming’ op de middelbare school te introduceren: „Leer jongeren empathie, belangstelling voor hun omgeving, uitstel van behoeftebevrediging.” Een mooi project, vond hij, dat een vroege dood stierf. „Door Monica (Lewinski, red.). Daarna had het natuurlijk geen zin meer.”

Voor Jimmy Carter moest hij het probleem van 125.000 plotseling gearriveerde Cubanen in Miami oplossen. Hij vond een communautaire oplossing: niet de overheid, maar de kerk regelde de opvang. Hij is er nog steeds trots op. Al was Carter vreselijk om voor te werken: een rampzalige detailfetisjist. „Zelfs voor tennissen op de baan van het Witte Huis had je zijn goedkeuring nodig.”

In de jaren negentig kreeg hij contact met Joschka Fischer, leider van de Duitse Groenen. De CDA’er Ernst Hirsch Ballin trad medio jaren negentig als eerste Nederlander toe tot zijn club. Etzioni was ook inspiratiebron voor de Britse premier Tony Blair. Blair volgde zijn communautaire ideeën, door Schotland een grotere autonomie toe te kennen. Later kreeg hij regenteske trekken. „Hij zigzagde.”

Blijkbaar is het communautarisme zo flexibel dat Amerikaanse Democraten, Duitse Groenen, Britse socialisten en Nederlandse christen-democraten ermee uit de voeten kunnen. „Het is waar dat we toegangen hebben tot veel stromingen in Europa. Dat wil niet zeggen dat iedereen even sympathiek staat tegenover ons thema.”

Toch draagt Etzioni’s communautaire gedachtegoed boven alles een Amerikaans stempel. Het blijkt uit zijn afkeer van de Europese neiging om internationale conflicten met alleen diplomatie op te lossen. Wie niet wil vechten, bereikt niets, zegt hij. „Dat is ook de les van Srebrenica: soms móét je lijkzakken mee naar huis durven nemen. Anders kun je net zo goed thuisblijven.”

Hij is overtuigd aanhanger van de War on Terror. Wel keerde hij zich al in 2003 tegen de oorlog in Irak: hij vond een aanval alleen gerechtvaardigd als Saddam nucleaire wapens zou hebben. Daarom heeft hij er geen problemen mee als de VS „mórgen zouden proberen de nucleaire wapens in Iran te verwijderen”.

Mensen hebben een nobele en een beestachtige kant, zegt Etzioni. „We worstelen daar eindeloos mee. Een communautarist zal altijd proberen het individu te verbeteren. Maar we erkennen die andere kant. Willen mensen auto rijden als ze gedronken hebben, dan zal ik een beroep doen op hun geweten. Doen ze toch, dan moeten ze zwáár gestraft worden.”