‘Poetin verdedigt Rusland, dat bevalt de mensen’

De Russische president Poetin viel afgelopen weekeinde hard uit naar Amerika, dat hij een bedreiging voor de wereldvrede noemde. Poetin speelt met het Russische nationalisme. Daarmee maakt hij zich populair, maar er kleven gevaren aan, zegt zijn ombudsman voor de mensenrechten Vladimir Loekin.

Vladimir Loekin op bezoek bij de Russische president Vladimir Poetin, 21 april 2006 Foto Itar-Tass ITAR-TASS 65: MOSCOW, RUSSIA. APRIL 21. President Vladimir Putin (L) holds a meeting with Russia's Ombudsman Vladimir Lukin in the Kremlin. (Photo ITAR-TASS / Dmitry Astakhov) Itar-Tass

De ombudsman voor de mensenrechten van Rusland huist in een onaanzienlijk kantoorgebouw op de Slagersstraat in het centrum van Moskou. Op zijn eikenhouten deur hangt een koperen plaat met zijn officiële titel: Gevolmachtigde voor de mensenrechten van de president van de Russische Federatie Vladimir Petrovitsj Loekin. De carrièrediplomaat Loekin – hij was ambtenaar op het ministerie van Buitenlandse zaken en ambassadeur in Amerika onder Jeltsin – werd drie jaar geleden tot zijn eigen verrassing door president Vladimir Poetin zelf gevraagd om ombudsman te worden. Loekin was immers lid van de oppositiepartij Jabloko (de Appel), die bij de laatste parlementsverkiezingen van 2003 de kiesdrempel niet had gehaald. Was het een goedmakertje van Poetin, die de politieke oppositie tijdens de verkiezingscampagne effectief had gemarginaliseerd, of een doodskus? De mensenrechtensituatie in Rusland lijkt er de afgelopen drie jaar niet op vooruit te zijn gegaan.

In het Westen ziet men Rusland weer afglijden van een land op weg naar democratie in de richting van een autoritair systeem. De moord op de journalist Anna Politkovskaja, op 7 oktober vorig jaar, alom beschouwd als een aanslag op de persvrijheid, is daar een aanwijzing voor.

„Soms lees ik met droefheid de westerse pers omdat ze zo wisselvallig is. Nu eens is Rusland de ideale democratie, dan weer ziet men hier louter chauvinisme en een terugkeer naar het sovjet-systeem. De waarheid ligt in het midden. Je kunt niet zeggen dat er in Rusland totaal geen persvrijheid is. Inderdaad, de centrale televisiekanalen zijn direct afhankelijk van de adviezen van het Kremlin. Dat is merkbaar: je ziet zelden directe kritiek op de president. Er zijn thema’s die men vermijdt, maar dat verschilt van programma tot programma. De televisie besteedt ook aandacht aan politici van oppositiepartijen. Iets anders is dat men hen niet altijd de mogelijkheid geeft hun ideeën goed voor het voetlicht te brengen. De televisie moet absoluut breder worden: ik ben lid van een adviesraad voor de oprichting van een publieke zender. Maar daar zal tot aan de verkiezingen wel niet veel mee gebeuren. In de geschreven pers kun je alles aantreffen. Je hebt regeringskranten, zoals de Rossijskaja Gazeta, maar ook oppositiekranten als de Novaja Gazeta (waar de vermoorde Politkovskaja werkte – LS). In de provincie is het slechter gesteld, daar zijn veel kranten economisch afhankelijk van zakenlui.”

Hoe verklaart u de moorden op Politkovskaja en de ex-KGB’er Aleksandr Litvinenko, die in Londen werd vergiftigd met polonium?

,,Die vraag kan ik niet beantwoorden. Journalistiek is een gevaarlijk beroep in Rusland. Er is een tendens om alles wat hier gebeurt op het conto van Poetin te schrijven. Dat is een primitief standpunt. In onze samenleving heerst een extremistische, onverdraagzame atmosfeer. Rusland is veranderd van een socialistisch land in iets dat lijkt op het wilde kapitalisme, met grote verschillen tussen arm en rijk, met rijken die hun rijkdom ostentatief etaleren en miljoenen mensen die het heel slecht hebben. De dood van Litvinenko is een duister<e zaak, maar bijna de hele westerse pers wijst onmiddellijk naar Poetin.”

Dat is niet zo gek. Het is toch duidelijk dat er een link is met de geheime dienst FSB?

„Dat is één variant die onderzocht moet worden, net als vele andere varianten. Het probleem van Rusland is vele malen groter dan twee of drie mensen die onderling een vete uitvechten. Dit land is ziek. Het heeft nog geen balans gevonden. De hardvochtige oude ideologie is vernietigd. Er moet een nieuwe basis ontstaan waarop mensen met elkaar leren communiceren. Zolang die er niet is, komen al die nationalistische erupties naar buiten. Rusland is instabiel.’’

In december zijn de parlementsverkiezingen, in maart 2008 de presidentsverkiezingen. Voelt u de hitte van de strijd al?

„Natuurlijk. Het populisme neemt toe, zowel bij de regeringspartij als bij de oppositie. En iedereen speculeert er op los wie er na Poetin aan de macht komt.”

Is er een kans dat hij blijft?

„Hij heeft bij herhaling ondubbelzinnig gezegd dat hij niet blijft. Maar hij is erg populair. De bevolking heeft het nog steeds niet goed, maar wel beter dan zeven, acht jaar geleden. En Poetin verdedigt de belangen van Rusland. Dat bevalt de mensen.”

De indruk bestaat dat er hier helemaal geen normaal politiek leven aan het ontstaan is.

„Er is wel een politiek leven, maar het lijkt niet op dat van jullie. Onze politieke partijen staan als het ware op zichzelf. De echte strijd om de macht speelt zich af in een soort schemergebied tussen officiële en niet-officiële sferen. Alle politieke partijen ter wereld rommelen onder het vloerkleed, maar bij ons is dat allesbepalend. Het is allemaal nieuw voor ons. Ik geef een voorbeeld: het Kremlin heeft een partij opgericht, Jedinaja Rossia (Verenigd Rusland). Die ging meteen op de vroegere Communistische Partij van de Sovjet-Unie lijken, maar dan in een slechtere variant, en zonder noemenswaardig programma. Toen de president en zijn entourage dat doorkregen, hebben ze een concurrent verzonnen. Dus kreeg de voorzitter van de Senaat, Sergej Mironov, van het Kremlin de opdracht de partij Spravedlivaja Rossia (Rechtvaardig Rusland) op te richten. Maar dat slaat nergens op, want nu hebben ze één partij in de Doema (het parlement) en één in de Senaat. Dat is natuurlijk raar. Maar ook in Amerika en Europa zijn politieke partijen niet van de ene op de andere dag ontstaan.”

Volgens u leeft het land nu zonder ideologie. Hoe kijkt Poetin daar tegenaan?

„Poetin wil het traditionele Russische patriottisme gebruiken om het land en de macht van de elite te consolideren. Dat is gevaarlijk. We kennen het voorbeeld uit de tijd van de republiek van Weimar. De Duitsers waren gekrenkt na hun nederlaag in de Eerste Wereldoorlog. We weten waar dat toe heeft geleid. Volgens mij probeert Poetin een vorm van patriottisme te scheppen die min of meer geciviliseerd is en zo extreemrechts de wind uit de zeilen te nemen. Je mag patriottisme niet in handen van extremisten en fascisten laten vallen.”

Rusland mag dan in eigen land het patriottisme omhelzen, het kijkt niet erg positief aan tegen nationalisme in de voormalige sovjetrepublieken Georgië en Oekraïne, die zich op het Westen richten. Waarom mengt Rusland zich in die binnenlandse aangelegenheden?

„Een groot land oefent altijd invloed uit op zijn omgeving. Georgië mengt zich ook in onze binnenlandse aangelegenheden. Als Georgië wil vasthouden aan zijn officiële grenzen is dat politieke zelfmoord. Het kan zich een vijandige relatie met Rusland niet veroorloven. Kijk maar: Noord-Ossetië ligt in Rusland, Zuid-Ossetië in Georgië. Maar de Noord- en Zuid-Osseten zijn één volk. De Osseten zijn christelijk en onze enige steunpilaar in de Kaukasus. Maar wat doet de Georgische president Saakasjvili? Hij slaat oorlogszuchtige taal uit. Iedereen die niet gek is begrijpt dat het land goede betrekkingen met Rusland moet onderhouden. Met Armenië en Azerbajdzjan hebben we normale verhoudingen. Maar Georgië heeft ten minste twee krankzinnige presidenten gehad: Gamsachoerdia en Saakasjvili, die een pion is van Amerika.’’

En vervolgens neemt Rusland wraak op Georgiërs die in Moskou wonen. Hoe verklaart u de razzia’s in Rusland, waarbij Georgiërs op het vliegtuig naar huis werden gezet?

„Dat was schandalig. Er zijn hoge functionarissen geweest die bij het uitzetten van illegalen de opdracht hebben gegeven het accent te leggen op Georgiërs. Ik heb een document van die strekking onder ogen gehad, ondertekend door een hoogwaardigheidsbekleder uit Leningrad. Ik heb daarover opheldering gevraagd aan de procureur-generaal. Die heeft me gemeld dat er in die periode 1.300 illegale immigranten zijn uitgezet, onder wie 115 Georgiërs. Maar over dat document van dat Gogol-personage uit Leningrad heeft hij geen uitsluitsel gegeven. Die opheldering zál ik krijgen. Ik heb direct bij de president geprotesteerd. Hij zei grimlachend: die generaals zijn hufters, niemand heeft ze die opdracht gegeven.”

Poetin heeft toch zelf opgeroepen Georgiërs die handel drijven op de Moskouse markten aan te pakken?

„Wanneer dan? Hij is veel te slim om dat te doen. Hij heeft alleen gezegd: we moeten de lokale Moskouse bevolking aanmoedigen om zelf op de markt hun spullen te verkopen (in Moskou is een omstreden wet aangenomen die het aantal buitenlandse handelaars op de markten moet beperken – LS). Dat ging om de uitzetting van illegalen. Hij heeft met geen woord gerept over de vervolging van Georgiërs.”

Gorbatsjov en Jeltsin richtten zich vooral op het Westen, maar Poetin lijkt de blik meer naar het Oosten te wenden.

„Dat houdt verband met zijn teleurstelling over de opstelling van het Westen tegenover Rusland. Die teleurstelling wordt door velen hier gedeeld. De Amerikanen maar ook de Europese Unie hebben Rusland gebruikt. Na de terroristische aanslagen van 11 september heeft Rusland Amerika volledig gesteund. De inlichtingendiensten werkten samen, we lieten militaire bases toe op ons grondgebied, maar onze elite is van mening dat ze daar nooit iets voor heeft teruggekregen. We zijn nog steeds niet toegelaten tot de Wereldhandelsorganisatie. Aan onze grenzen wordt door het Westen voortdurend geïntrigeerd. Het Westen heeft geprobeerd zijn eigen kliek in Oekraïne te installeren. Die westerse intriges zijn verkeerd uitgepakt. Overigens hebben beide partijen zich daar actief en onbeschoft gedragen. De Russische druk op de Oekraïense verkiezingen (tijdens de Oranje revolutie – LS) was heel verkeerd. We moeten juist samenwerken. Iedereen heeft belang bij een normaal functionerende regering in Oekraïne en die is er tot op de dag van vandaag niet.’’

Het lijkt wel of Rusland en het Westen, na een periode van gezamenlijk optrekken, weer pal tegenover elkaar staan. Alle oud zeer komt weer boven, kijk maar naar de gasconflicten.

„Rusland zegt: betaal de wereldprijzen. Het zegt dat ook tegen Wit-Rusland, nu niet bepaald een bolwerk van democratie. Wat Poetin ergert is de cynisch-opportunistische houding van Amerika en Europa.”

Tijdens het bewind van Gorbatsjov spraken we één taal.

„Ho, wacht even: onder Gorbatsjov spraken we helemaal niet één taal. Onder Gorbatsjov is Rusland ineengestort. Toen was het totaal afhankelijk van het Westen. Ik heb het gevoel dat Amerika en Europa snel gewend geraakt zijn aan het idee dat Rusland gewoon een lap grond is waar je mee kunt doen wat je wilt. Waar alles te koop is wat je maar wilt en je met corrupte figuren overal deals over kunt sluiten. Zo was het onder Jeltsin. Ik was toen ambassadeur in Amerika en ik zeg u: de westerse diplomatie had een totaal cynische benadering. ‘Als u niet toestemt, dan lopen we gewoon naar Jeltsin of zijn dochter en spreken het direct met hem af.’ Dát was de houding. De NAVO uitbreiden zonder Rusland uit te nodigen was een vijandige daad. De sfeer was: wíj zijn de overwinnaars, wij herenigen ons met Oost-Europa, stoten het Warschaupact af en Rusland zoekt het zelf maar uit. Of Rusland ineen zou storten interesseerde niemand, zolang de kernwapens maar in veiligheid werden gebracht. Die opstelling heeft de stemming onder de politieke elite in Rusland doen omslaan. Dat heeft geleid tot nationalisme. Ook Poetin is daar gevoelig voor, maar hij lijdt beslist niet aan de agressiefste variant. Hij moet manoeuvreren tussen een pro-Europese koers en de nationalistische stemming in het land. Hij is een politicus, hij voelt dat aan zijn ruggenmerg.’’

Poetin heeft gezegd: de grootste ramp van de 20ste eeuw was het uiteenvallen van de Sovjet-Unie. Gorbatsjov geeft de schuld daarvan aan Jeltsin.

,,Gorbatsjov en Jeltsin waren niet meer dan twee politieke personages die aan het hoofd stonden van een historische implosie van een wereldrijk. De rol van personen is traditioneel groot in Rusland. Wij zijn gewend aan vergoddelijking, personificatie van de macht. Mensen hebben geen oog voor de onderliggende processen, maar schrijven de ontwikkelingen toe aan een God of een duivel. Maar als er íemand schuld heeft, dan is het Brezjnev. Onder zijn bewind zijn de voorwaarden geschapen voor het uiteenvallen van de Sovjet-Unie: een totale stagnatie van de economie, potverteren op de olie, compleet ideologisch cynisme, een gecorrumpeerde nationale elite in de sovjetrepublieken, die Brezjnev toejuichten, maar achter zijn rug om hun eigen zaakjes regelden. Toen de olieprijzen zakten naar acht dollar per vat was het op, over en uit.”

Waarom is Gorbatsjov zo impopulair?

„Hoe kan hij populair zijn als hij het land in totale ontreddering heeft achtergelaten? Europa kijkt daar heel anders tegenaan dan Rusland. Jeltsin is ook heel impopulair. Elke politicus die een deel van Rusland opgeeft, zal impopulair zijn. En laten we wel wezen: ik mag Gorbatsjov graag, maar hij is geen Erasmus van Rotterdam!”

Hoe kijkt u terug op de perestrojka?

„Het verzet tegen de coup van augustus 1991 (toen een actiecomité de macht probeerde over te nemen van Gorbatsjov, die op de Krim vakantie hield – LS) was een echte revolutie. Die drie dagen dat we in het Witte Huis (het toenmalige parlementsgebouw werd uit protest tegen de coup drie dagen bezet door aanhangers van Gorbatsjov – LS) zaten doen denken aan de bestorming van de Bastille. Ik stond op de lijst van 23 mensen die in opdracht van het Staatscomité voor de Noodtoestand geliquideerd moesten worden. Nu zitten we eerder in de periode van de contrarevolutie, de restauratie, het Directoraat van de Franse revolutie. Het is een lang proces van stappen voor- en achterwaarts, politiek zigzaggen, maar daaronder voltrekt zich de echte revolutie. Daarop is mijn voorzichtige optimisme gestoeld. De voorbeelden zie je overal: wij zitten hier nu vrij te praten, we lezen kranten met politieke grappen waarvoor je vroeger de gevangenis inging. Als je geld hebt, kun je alles kopen. Je kunt je huis privatiseren, buiten de stad een eigen huis bouwen, een bedrijf beginnen. Het is een totaal ander leven. Er zijn mensen die zeggen: we gaan weer terug naar de sovjet-tijd. Dat is onzin.”

    • Laura Starink