Krassen in de grot

Homo sapiens wist al wat symbolen waren toen hij zich 60.000 jaar terug uit Afrika wereldwijd verspreidde. Hendrik Spiering

In de Blombosgrot in Zuid-Afrika is een 75.000 jaar oud bot gevonden met ingekraste lijnen die waarschijnlijk een symbolische betekenis hebben gehad. Bij de Klasies Rivier is een even oud bot gevonden met vier mogelijke symbolisch bedoelde parallelle krassen. En in de Peers Grot (of Skildergatkopgrot) lag een speerpunt uit dezelfde tijd met 13 doelbewuste krassen, die sterk doen denken aan de eigendomsmarkeringen die nu levende jagers/verzamelaars als de Koi-san (bosjesmannen) op hun speren aanbrengen. Dit schrijven de archeologen Francesco d’Errico en Christopher S. Henshilwood in een artikel over de Midden Steentijd (van 200.000 tot 40.000 jaar geleden) in zuidelijk Afrika (Journal of Human Evolution, januari). De symbolische markeringen op de benen werktuigen zijn onspectaculair en hun betekenis is al lang vervlogen in de wind. Maar ze zijn een antwoord op de vraag hoe ‘ontwikkeld’ Homo sapiens was toen hij zich vanaf circa 60.000 jaar geleden over de wereld verspreidde.

In de Afrikaanse Midden Steentijd liepen al volledig moderne mensen (Homo sapiens) rond. Maar ze lijken nog niet het moderne pakket van complex gedrag te vertonen dat sinds de Laat Paleolithische Culturele Revolutie (vanaf ca. 45.000 jaar geleden) wel zo duidelijk aanwezig is, met complexe werktuigen van verschillende materialen (o.a. been), lange-afstandsruilhandel, geavanceerde jachttechnieken en visvangst, en bovenal symbolisch ‘kunst’ – met de adembenemende Franse rotsschilderingen en de mysterieuze beeldjes uit Duitsland als belangrijkste bewijs.

De laatste tien jaar zijn veel elementen van dat complexe gedrag al wel teruggevonden in eerder tijden. Bijvoorbeeld gebruik van oker en andere pigmenten, vermoedelijk als lichaamsversiering (hetgeen niet geldt als echte ‘kunst’): ca 250.000 jaar geleden. Visvangst: 130.000 jaar. Benen werktuigen: 120.000 jaar. Maar als Graal van het moderne gedrag geldt ‘kunst’: ‘zinloze’ krassen en versieringen. Op dat gebied is er van vóór de grote Paleolitische cultuurrevolutie nog maar bar weinig: een in 2002 gevonden brok oker met duidelijk ingekraste driehoeken (ook uit de Blombosgrot, 75.000 jaar oud). En niet helemaal onomstreden schelpenkraaltjes uit de Blombosgrot (75.000 jaar oud) en uit Israël (130.000 jaar oud). Sceptici beschouwen deze vondsten nog altijd als incidenten. Het nu verschenen artikel is een stap om met steeds meer incidenten een trend te ‘forceren’.

D’Errico en Henshilwood (beiden drijvende krachten achter de ‘modernisering’ van de vroege Homo sapiens) laten niet alleen verschillende soorten krassen zien, maar ze tonen ook aan dat vroege benen werktuigen op verschillende plaatsen in Zuid-Afrika te vinden zijn, en dus niet een unieke eigenaardigheid zijn van de Blombosgrot-bewoners, zoals ook wel beweerd wordt.

In totaal beschrijven ze een vijftiental benen werktuigen: veel kunstig gemaakte speerpunten, priemen en ook verschillende schraperachtige instrumenten. Samen met de vreemde krassen ontstaat er een beeld van Homo sapiens van ca. 75.000 jaar geleden in Zuidelijk Afrika, schrijven ze: mensen die symbolisch omgingen met kralen en bekraste voorwerpen en die benen werktuigen maakten om te kunnen vissen en jagen. “Dat allemaal suggereert een denk- en gedragspatroon dat nog niet eerder zo is vastgesteld voor mensen uit de Afrikaanse Midden Steen Tijd”, schrijven ze aan het slot van hun artikel.