Argwaan en boosheid in de Haarlemmermeerpolder

Nederlandse architecten kunnen geen dorp of stad bouwen waar leven in zit, hoorde Kester Freriks van dichter Willem van Toorn

LELIJK NEDERLAND: ‘Buitenhuislandschap’ uit besproken boek Foto Theo Baart uit Willem van Toorn: Projekt Nederland. Met een beeldessay van Theo Baart. Uitg. Augustus. Prijs: €10,- Baart, Theo

Van dichters en schrijvers moet je het hebben in Nederland, niet van politici, projectontwikkelaars, aannemers, makelaars, bouwbazen, geldschieters, vrijetijdssociologen, voorlichtingsadviseurs.

Willem van Toorn is dichter en romancier. In zijn werk speelt het landschap een beslissende rol. Hij maakt zich zorgen over een onstuitbare ontwikkeling die in Nederland gaande is, een zondvloed van drama en ellende. In zijn pamflet Projekt Nederland schrijft hij met oprechte woede over de vernietiging van de Nederlandse natuurlijke omgeving: „Als er iets weerspiegeld wordt in dat landschap, is het de radeloze stuurloosheid, het schokkende gebrek aan kennis en goede smaak en de afwezigheid van verantwoordelijkheidsgevoel bij de overheid.”

Van Toorn is naast een subtiel dichter een scherp polemist. Jarenlang woonde hij in de Haarlemmermeer, toen dat nog een leeg gebied was: je kon zo de duinen voorbij Bennebroek zien liggen. Aan het einde van de jaren zestig voltrok zich daar een natuurramp: de majesteitelijk weidse polder werd volgebouwd. In de bundel Het landleven uit 1981 staan de verontrustende regels over de afbraak van een huis: „Er kwamen/ nijvere mannen met hamers/ en wagens. Wat haast een eeuw/ binnen was werd ineens/ blootgelegd met een schreeuw/ van scheurend hout.”

Ter gelegenheid van Van Toorns pamflet begeven we ons naar de Haarlemmermeerpolder. De rechte Deltaweg loopt evenwijdig aan de Waddenweg. Naast de weg loopt strak en onbezield een gracht. Over die gracht gaat een boogbrug die toegang geeft tot de eilanden Texel, Schiermonnikoog, Noord-Beveland of Watervliet. Dat is pure verlakkerij. Van enige natuur, als op Schiermonnikoog, is hier in deze boomloze kaalheid niets te vinden.

„De Nederlandse gemeentebesturen vernietigen in samenwerking met projectontwikkelaars op grote schaal het platteland”, zegt Van Toorn terwijl hij argwanend en boos om zich heen kijkt naar de architectuur van de huizen. Opvallend is de nostalgie die uit de huizen spreekt, de kasteelachtige torentjes, de quasi historische bouw, de even foeilelijke als onzinnige retrostijl die in de Nederlandse architecten is gevaren. Een potpourri van kinderarchitectuur. Blokkendoosjes.

„Eind jaren zestig begon het hier al”, zegt Van Toorn. Er was een pleintje op de plek waar twee vaarten elkaar kruisten. Dat pleintje moest weg en er kwam een parkeerterrein. Vervolgens namen ‘de Hunnen’ Blokker, Hema, McDonalds de openbare ruimte in beslag en vestigden er hun goedkope uitstalkasten.

Voor Van Toorn is het Nederlandse landschap ‘onvergankelijk mooi’. Maar: reis langs autoweg of per trein door het land. De ondoordringbare keten bedrijven langs de snelwegen ontneemt het uitzicht op dat landschap. Het landschap in Nederland is vogelvrij en lijkt te dienen als speeltuin voor de architecten van derde en vierde garnituur. „Het wonderbaarlijke is”, aldus Van Toorn, „dat de Nederlandse architecten geen dorp of stad kunnen bouwen waar leven in zit. Nergens is hier een kern. Je kunt in zo’n wijk niets anders doen dan overspelig naar je buurvrouw kijken.”

In zijn pamflet legt Van Toorn de oorzaak van ‘lelijk Nederland’ feilloos bloot. De lagere overheden missen de kennis om de gemeentegronden goed te beheren. Dus geven ze projectontwikkelaars ruim baan. Die hameren het er bij de Nederlanders in dat je nostalgisch, natuurlijk en historisch moet wonen in nepwijken als Zomerbries, Resort Aquadelta of Beach Resort Makkum.

Landschapsbehoud is van de hoogste orde en gaat elke inwoner van Nederland aan, maar de kabinetten Balkenende gooien datzelfde landschap te grabbel aan geldschrapers. Meer dan de helft van de kantoren aan de rand van de Haarlemmermeer staat leeg. En toch moeten er nog duizenden hectaren kantoor uit de grond gestampt worden. Daarmee gaat opnieuw kostbaar en waardevol landschap teloor.

Het doel van dit pamflet: de Nederlander moet gaan beseffen dat Nederland aan de rand van een totale verstedelijking staat. En dat politiek Den Haag zich rekenschap geeft van de huidige misstanden.

De dichter Van Toorn besluit Het Landleven met de verontrustende woorden: „De bulldozer schuift er een heden/ van afwezigheid overheen.”

Willem van Toorn: Projekt Nederland. Met een beeldessay van Theo Baart. Uitg. Augustus. Prijs: €10,-