Antipsychotica maken dik door blokkade histaminereceptor

Psychiatrisch patiënt, bewoonster van een huis in een blok woningen voor ‘beschermd wonen’. foto evelyne jacq Europa, Nederland, Amstelveen, 29-09-2005 Lilian , een van de psychiatrische patienten, bewoners van de blok 'beschermd wonen' in een wijk van Amstelveen. Foto: Evelyne Jacq Jacq, Evelyne

Patiënten die bepaalde geneesmiddelen tegen psychoses (antipsychotica) slikken, komen vaak in rap tempo vele kilo’s aan. De middelen onderdrukken namelijk het verzadigingsgevoel na een maaltijd. Aangenomen werd dat dit komt doordat antipsychotica de zogeheten histamine H1-receptoren in de hersenen blokkeren, maar zeker was dit niet.

Hersenonderzoekers van de Johns Hopkins universiteit in Baltimore hebben nu ontdekt dat deze blokkade inderdaad de oorzaak is. Zij brengt een biochemisch proces op gang dat uiteindelijk de eetlust stimuleert. Dit effect bleef uit bij muizen die door genetische verandering zonder H1-receptor door het leven gaan. Andere hypothesen over de gewichtstoename zijn hiermee van de baan. Om schizofreniepatiënten dik worden te besparen, zijn dus middelen nodig die de H1-receptoren ongemoeid laten (Proceedings of the National Academy of Sciences, online 12 februari).

Menige psychiater heeft een weegschaal in zijn spreekkamer of laat bij zijn patiënten regelmatig bloedsuiker en cholesterol prikken. Gewichtstoename is namelijk een veel voorkomende bijwerking van moderne antipsychotica. Met alle gevolgen van dien: een verhoogde kans op hart- en vaatziekten, diabetes en op den duurgewrichtsklachten. En dat terwijl veel patiënten met psychotische stoornissen als schizofrenie toch al niet erg gezond leven. Ze roken vaak veel en bewegen weinig. Omdat deze middelen soms de enige zijn die bij bepaalde patiënten werken, staan psychiaters voor een dilemma als bij zo’n patiënt ook nog diabetes in de familie voorkomt.

Uit eerder onderzoek wisten de onderzoekers dat een enzym in de hypothalamus, AMP kinase, bij muizen de eetlust verhoogt als zijn activiteit toeneemt. Daarom spoten ze muizen in met enkele veelgebruikte antipsychotica (clozapine, olanzapine en risperidon) en onderzochten het effect daarvan op dit enzym. Zijn activiteit werd door de antipsychotica sterk verhoogd, bij clozapine zelfs met een factor vier. Om na te gaan hoe deze verhoging ontstaat, blokkeerden de onderzoekers stuk voor stuk de receptoreiwitten die op hypothalamuscellen voorkomen. Daarbij bleek dat blokkade van de H1-receptoren ongeveer hetzelfde effect had als clozapine. Andere ‘verdachte’ receptoren veranderden de kinase-activiteit niet. Om het bewijs rond te krijgen, herhaalden zij het experiment met clozapine, maar dan bij knock-out muizen waarin de H1-receptor ontbrak. Het middel had hier geen enkele invloed op de activiteit van AMP kinase of de eetlust.

Volgens onderzoeksleider Solomon Snyder werd al langer vermoed dat histamine betrokken is bij het opwekken van de eetlust, maar was onduidelijk welke mechanismen daarbij een rol spelen. Daardoor kan dit onderzoek niet alleen leiden tot nieuwe, verbeterde antipsychotica, maar ook bijdragen aan de speurtocht naar eetlustremmers. Histamine speelt ook een rol bij allergie en veel allergiemedicijnen werken door blokkade van de H1-receptor. Toch klagen maar weinig allergiepatiënten over hun gewicht. Dat komt doordat zij deze middelen in lage doseringen nemen en alleen als zij last van hun allergie hebben. Huup Dassen

    • Huup Dassen