Voer voor castellogen

Willem Beelaerts van Blokland en Charles Dumas: De kasteeltekeningen van Abraham Rademaker. Waanders/Nederlandse Kastelenstichting, 512 blz. €39,95

In De Nederlandse Kastelengids uit 2004 staan 150 Nederlandse kastelen. In het omvangrijke boek met kasteeltekeningen van de 18de- eeuwse topografisch tekenaar en prentmaker Abraham Rademaker zijn er maar liefst 449 opgenomen. En daarbij ontbreken nog de kastelen van Friesland en Drenthe, terwijl die in Limburg en NoordBrabant spaarzaam vertegenwoordigd zijn. Men kan er over twisten wat nou precies een kasteel is – je hebt ook landhuizen, havezates, simpele woontorens etcetera – maar dat er veel gesloopt is staat vast.

Abraham Rademaker (1677-1735) kreeg van een gefortuneerde Amsterdamse suikerbakker de opdracht om de kastelen in Nederland te portretteren, een traditie die teruggaat tot de 16de eeuw. Het resultaat, ongeveer 700 penseeltekeningen, werd gemonteerd in vier albums en als het even kon werd er ook historische informatie bij geschreven. Het hele project bleef onvoltooid. Onderzoek naar deze albums, die in privé bezit zijn, en een intensieve speurtocht naar Rademakers tekeningen resulteerden in een grondige documentatie van al zijn kasteeltekeningen, met reproducties en uitvoerige beschrijvingen. Behalve techniek en formaat zijn ook de lotgevallen (verkoop, veilingen, verervingen) vastgelegd. Men is ook nagegaan of het om kopieën of originelen gaat, want niet alle tekeningen zijn het resultaat van een artistieke Wanderschaft. Rademaker heeft wel ter plekke getekend, maar kopieerde ook tekeningen en prenten van tijdgenoten en oudere meesters, om kastelen uit verschillende periodes vast te kunnen leggen. Zo tekende hij kasteel Spangen bij Overschie (gefantaseerd) in volle glorie in 1310 én in de ruïneuze staat die hij zelf gezien moet hebben. Door zijn kopieerarbeid kreeg Rademaker de naam niet al te betrouwbaar te zijn. De samenstellers van dit boek nuanceren dat.

Rademaker plaatste zijn documentair getekende kastelen in hun directe omgeving – met slotgracht, oevers en toegangsweg –, hij gaf de bouwvolumes weer, maar ging weinig in op details. Soms toonde hij de kastelen vanuit verschillende gezichtspunten, zodat men een goede indruk van de totale architectuur krijgt. Van enige menselijke activiteit valt niets te bespeuren, het enige teken van leven is een enkele verdwaalde duif of zwaan.

Het monumentale boek biedt nuttige informatie aan castellogen en architectuurhistorici. Samen met de eerder gepubliceerde kasteeltekeningen van de 17de- eeuwer Roelant Roghman is een fascinerend beeld ontstaan van imposante stukken stenen Nederland die veelal verdwenen zijn.

Rectificatie / Gerectificeerd

De kop bij de recensie van De kasteeltekeningen van Abraham Rademaker (Boeken, 16.02.06) had moeten luiden ‘Voer voor castellologen’.