Meneer de Vliegerman

De circusaffiche die John Lennon inspireerde bij het schrijven van ‘Mr Kite’

Over het min of meer mislukte experiment met de eerste vertaalcomputer schreef Jacob Ornstein in 1955 in het tijdschrift Science: „Het formuleren van de logica die nodig was om de betekenissen van woorden goed om te zetten, vereiste evenveel instructies voor de computer als er nodig zijn voor het simuleren van de vlucht van een geleid projectiel.”

Vertalen ís ook moeilijk, en niet alleen voor computers. Iets maken kunnen we allemaal. Van iets iets anders maken, is ook nog wel weggelegd voor sommigen onder ons. Maar van iets hetzelfde maken lijkt bijna een onmogelijke opgave, wat alleen al blijkt uit de logische kramp die in je hoofd wordt veroorzaakt door de woordcombinatie ‘van iets hetzelfde maken’.

We vroegen het aan leerlingen van de Hogeschool voor de Kunsten in Utrecht. Maak van Being for the Benefit of Mr. Kite! van The Beatles uit 1967 hetzelfde door er iets anders van te maken. Met andere woorden: vertaal het liedje.

Afkomstig uit de psychedelische pen van John Lennon was het zichzelf eigenlijk al een soort vertaling. Hij had de tekst mutatis mutandis aangetroffen in een antiekwinkel op een circusposter uit 1843. Er werd wat geschoven met de namen en de tijdstippen van de acts, er werden wat rijmwoorden ingelast, en voilà, met deze ready-made kon kant 1 van Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band feestelijk worden afgesloten: a splendid time is guaranteed for all, and tonight Mr. Kite is topping the bill!

De leerlingen van de HKU kweten zich op bewonderenswaardige en voorbeeldige wijze van hun opdracht. Spellen konden ze niet (maar wie kan dat tegenwoordig nog wel, met die voortdurende spellingshervormingen, die het er voor een vertaler ook al niet eenvoudiger op maken), maar iets bedenken en zich laten inspireren konden ze als de besten.

Natuurlijk, er zaten ook letterlijke, enigszins zingbare vertalingen tussen (veel is te zingen als je kan zingen), maar er zaten ook nieuwe ready-mades bij en zogeheten ‘naturaliserende’ vertalingen, die de actie verplaatsen van het daar en toen van de brontaal naar het hier en nu van de doeltaal.

Het Chinese jongetje Hui, dat weg moest van Verdonk, kwam uit de hoge hoed: ‘Mevrouw Verdonk zal laten zien haar haaientanden alle tien, alom gevreesd.’ Het circus was plotseling het prijzencircus van de V&D geworden: ‘Het prijzencircus bij V&D brengt heel erg veel emoties mee, voor menig vrouw.’

En Bassie en Adriaan namen de plaats in van Pablo Fanques en Mr. Kite: ‘Voor de wederkeer van Adriaan pakt Bassie het nu solo aan, als acrobaat.’ Er was ook een liedje over Alice in Wonderland: ‘De rechter spreekt het vonnis uit, het stoute meisje moet eruit, ze verpest het feest.’

Een andere ready-made was zo geplukt van een flyer van het Utrechtse toneelgezelschap ’t Barre Land die de opvoering van een dubbelstuk van Oscar Wilde aankondigde: ‘Verrassend als het leven zelf, van acht tot half of kwart voor elf, komt dat zien.’

Eén leerlinge was zo gis geweest om het liedje voor te leggen aan het computerprogramma Babel Fish, de nieuwste generatie vertaalcomputers: ‘Ten voordele van M. Kite zal er een show vanavond op trampoline zijn.’

Het blijft kwakkelen met die machines. Leve de mens!

Voor de complete tekst van ‘Mr Kite’ zie bijvoorbeeld www.stevesbeatles.com/songs. Ga in discussie met Henkes en Bindervoet op hun weblog: www.nrc.nl/vertalie